الا ترى انّ القائل اذا قال رأيت رجالا كان كلامه صالحا لارادة البيض و السّود و الطّوال و القصار و لا يظهر منه مع ذلك انّه قد اراد كلّ من يصلح هذا اللّفظ له .
ترجمه :
جواب مرحوم مصنّف از استدلال چهارم
مصنّف ( ره ) مىفرماين :
جواب از استدلال چهارم آنست كه صلاحيّت استثناء براى رجوع به تمام جملات سبب ظهورش در جميع نبوده بلكه اين معنا صرفا مقتضى جواز رجوعش به آنها مىباشد ولى در عين حال نسبت به اين امر يقين نياورده بلكه در آن شكّ مىباشد تا بدين ترتيب فرق باشد بين قيدى كه صحيح است عودش بجميع و قيدى كه واجد اين صلاحيّت و صحّت نيست .
و امّا اينكه عامّ شامل تمام مصاديق و افراد خود مىشود نه بخاطر آنست كه چون صلاحيّت براى اين معنا را دارد بلكه اين شمول معلول وضع و به جهت آن مىباشد يعنى واضع آن را براى استغراق و شمول وضع نموده ازاينرو واجب و لازم است كه تمام افراد و مصاديق خود را شامل شود بنابراين وجهى براى تشبيه استثناء بعموم در اين مقام وجود ندارد ، بلكه تشبيه صحيح و نيكو آنست كه آن را به جمع نكره قياس و تنظير كنيم چه آنكه جمع صلاحيّت براى مرتبه عالى خود را داشته ولى معذلك ظاهر در آن بلكه در هيچكدام از مراتب ظهور ندارد .
مگر نمىنگرى كه قائل وقتى مىگويد :
رأيت رجالا « ديدم مردان را » اين كلام صلاحيّت دارد گوينده از رجال مردان سفيد و سياه ، بلند و كوتاه را اراده نموده باشد ولى در عين حال لفظ
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 906
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٩٠٦