ترجمه :
جواب مرحوم مصنّف از دليل اوّل مرحوم سيّد
مرحوم مصنّف مىفرماين :
امّا جواب از دليل اوّل سيّد ( ره ) اينست كه مىگوييم حسن استفهام اختصاص به صورت مشترك بودن لفظ ندارد بلكه مقتضى براى حسن آن مجرّد احتمال است اعمّ از آنكه احتمال ناشى از اشتراك بوده يا بخاطر آن باشد كه لفظ وضعش عامّ فرض گردد يا اساسا چون معناى حقيقى آن معلوم نيست سؤال و استفهام صورت گرفته چنانچه اهل وقف اينطور مىگويند و يا غير از اين از اسباب ديگر كه مقتضى سؤال مىباشند .
تفصيل
مرحوم سيّد مرتضى در دليل اوّل فرمود :
آقا وقتى به بندهاش مىگويد :
غلامان من را بزن و دوستانم را ملاقات كن مگر يكى از آنها را .
صحيح است كه بنده از آقا بپرسد استثناء « يكى » از هر دو طائفه بوده ( يعنى از غلامان و دوستان ) يا تنها راجع به يك كدام مىباشد .
و اين حسن سؤال و صحيح بودنش معلول آنست كه استثناء مشترك است بين رجوع بجميع و تعلّق آن بخصوص اخير و بدين ترتيب مدّعا ثابت مىشود .
مرحوم مصنّف جوابى كه از اين استدلال مىدهند حاصلش آنست كه :
حسن استفهام و صحّتش تنها معلول اشتراك نبوده بلكه اعمّ از آن مىباشد چه آنكه سؤال و پرسش در چند مورد حسن دارد :
الف : موردى كه لفظ مشترك لفظى بين دو يا بيشتر از يك معنى
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 890
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٨٩٠