قوله : امّا راجعا اليهما معا : ضمير در « اليهما » به جملتين راجع است .
قوله : او الى واحدة منهما : يعنى واحدة من الجملتين .
قوله : لانّه من المحال ان لا يكون الخ : ضمير در « لانّه » به معناى شأن است .
مؤلّف گويد :
وجه محال بودن اينست كه :
معناى استثناء اخراج از شىء است پس لازمه تحقّق اين معنا وجود مستثنا و مستثنا منه مىباشد و به عبارت ديگر استثناء از معانى اضافيّهاى بوده كه قوامش به دو طرف مىباشد همچون نفس اضافه كه مضاف و مضاف اليه نياز دارد پس همانطورىكه وجود مضاف بدون مضاف اليه و بالعكس امر مستحيلى است چنانچه تحقّق اضافه نيز بدون تحقّق طرفين امر غير ممكنى مىباشد عينا تحقّق هركدام از مستثنى و مستثنى منه بدون ديگرى و همچنين وجود معناى استثناء بدون تحقّق طرفين از محالات است .
قوله : و قد نظرنا فى كلّ شىء يعتمده من قطع على رجوعه اليهما : مقصود از « كلّ شىء يعتمده » ادلّه قاطعين و عالمين به رجوع استثناء به هر دو جمله مىباشد و ضمير منصوبى در « يعتمده » به « كلّ شىء » و در « رجوعه » به استثناء و در « اليهما » به جملتين راجع است .
قوله : فلم نجد فيه دلالة : ضمير در « فيه » به كلّ شىء يعتمده راجع است .
قوله : فيما يتعلّق به : يعنى فيما يتمسّك به .
قوله : من قطع على عوده الى الاقرب اليه : ضمير در « عوده » به استثناء راجع بوده و مراد از « الاقرب اليه » خصوص جمله اخير بوده و ضمير در « اليه » به استثناء عود مىنمايد .
قوله : من غير تجاوز لها : كلمه « لام » در « لها » به معناى « من » بوده و
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 885
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٨٨٥