لغت استثناء بدنبال دو جملهاى وارد شده كه زمانى به هر دو عود كرده و هنگامى به يكى از آن دو عائد است .
و كسانى كه مدّعى اختصاص بوده و آن را بخصوص يكى از دو جمله ارجاع داده گفتهاند :
اگر استثناء در موردى به هر دو جمله راجع باشد بخاطر قرينهاى است كه برآن نصب شده .
چنانچه آنان كه آن را به هر دو ارجاع داده فرمودهاند :
اگر در جائى استثناء بخصوص يكى از دو جمله راجع بود اين امر مستند به قرينهاى است كه برآن نصب كردهاند .
سپس مرحوم سيّد فرمودهاند :
اين كلام از جماعت و طرفين نزاع خود شهادت و اعتراف است كه استثناء در هر دو امر استعمال شده و وقتى امر چنين بود پس دنبال درآمدن استثناء نسبت به دو جمله اين احتمال را در نفس ابداع و تثبيت مىكند كه ممكنست استثناء بخصوص جمله اقرب ( اخير ) تعلّق داشته باشد و محتمل است تعميم داشته و به هر دو تعلّق گرفته و در هر دو امر حقيقت باشد و با وجود چنين احتمالى كه طرفين آن باهم متساويند نمىتوان قطع به هيچيك از آن دو پيدا نمود مگر آنكه قرينه منفصل و دليل علىحدّهاى قائم شود .
قوله : على انّها متجوّز بها فى احدهما : ضمير در « انّها » و « بها » به لفظة راجع بوده و در « احدهما » به معنيين عود مىكند .
قوله : انّها حقيقة فيهما : ضمير در « انّها » به لفظة راجع بوده و ضمير در « فيهما » به معنيين برمىگردد .
قوله : و لا خلاف فى انّه وجد فى القرآن : ضمير در « انّه » به معناى « شأن » است .
قوله : عاد اليهما تارة الخ : ضمير فاعلى در « عاد » به استثناء و ضمير
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 882
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٨٨٢