كنيم مرتكب خطاء و خلاف واقع مىشويم لذا براى احتراز از آن بحث از مخصّص لازم و واجب است .
بايد توجّه داشت عين اين تقرير در باب حمل لفظ بر معناى ظاهر و حقيقى آن وجود دارد چه آنكه مثلا اگر متكلّم بگويد :
رأيت اسدا ( ديدم شير را ) و مخاطب قبل از جستجو از قرينه صارفه و تفحّص از معناى مجازى لفظ « اسد » را بر معناى ظاهرش كه حيوان درّنده معروف است حمل كند ممكنست مقصود متكلّم مرد شجاع بوده و قرينهاش را در كلام ديگر آورده و بدين ترتيب مخاطب چون بدنبال آن نرفته و از وجودش تفحّص نكرده مرتكب خلاف واقع گشته است ازاينرو عينا به همان تقرير در اينجا بايد بگوئيم :
براى احتراز از خطاء و عدم ارتكاب خلاف واقع طلب از مجاز و تفحّص از قرينه صارفه لازم است درحالىكه اجماع ارباب لسان و اتّفاق اهل محاوره بر اين است كه بمجرّد استماع لفظ مخاطب مىتواند آن را بر معناى ظاهر و حقيقى حمل كند بدون اينكه تفحّص از قرينه صارفه و طلب از مجاز را لازم بدانند و چون مسئله مورد بحث و باب حقيقت و مجاز از يك قبيل بوده و بينشان تلازم قطعى است لا جرم از عدم وجوب فحص در باب حقيقت و مجاز انتفاء وجوب فحص از مخصّص نيز در مسئله مورد بحث ثابت مىگردد .
قوله : مجوّز التّمسّك به قبل البحث : ضمير در « به » به عام راجع است .
قوله : بانّه لو وجب طلب المخصّص : ضمير در « بانّه » به معناى « شأن » است .
قوله : بيان الملازمة : يعنى ملازمه بين لزوم فحص از مخصّص و طلب مجاز .
قوله : فانّه ليس بواجب اتّفاقا : ضمير در « فانّه » به طلب مجاز عود
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 845
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٨٤٥