تفصيل
مرحوم مصنّف براى اثبات مدّعاى خويش به دو دليل متمسّك شدهاند كه شرح آنها چنين است :
شرح دليل اوّل
اساسا چنين گفته شد خطابات مشافهى يعنى خطابات لب به لب و پرواضح است كه در حين خطاب با اين صيغ هر دو طرف بايد وجود داشته باشند هم خطابكننده و هم خطابشونده ازاينرو در حقّ معدومين و كسانى كه در وقت خطاب وجود ندارند نمىتوان تعبيراتى از قبيل يا ايّها الّذين آمنوا و يا ايّها النّاس آورد و امتناع آن از امور واضحه و بديهيّه است لذا جائى براى انكارش وجود نداشته بلكه منكر آن را مكابر و مجادل مىشمرند .
شرح دليل دوّم
كودكان و ديوانگان كه هم از وجود بهره داشته و هم صفت انسانيّت بر ايشان ثابت است و به همين عنايت قابليّت آنها براى مخاطب واقع شدن بمراتب از معدومين بيشتر است ولى معذلك ملاحظه مىكنيم كه ايشان را به خطابات مشافهى نمىتوان مخاطب قرار داد فلذا در هيچيك از خطابات شرعى ايشان مخاطب واقع نشدهاند و وقتى حال ايشان اينگونه باشد پس بطريق اولى معدومين را نبايد بتوان بخطاب شفاهى مخاطب قرار داد زيرا همانطورىكه گفتيم آن قابليّت در معدومين نمىباشد .
قوله : انّه لا يقال للمعدومين : ضمير در « انّه » به معناى « شأن » مىباشد .
قوله : و انكاره مكابرة : ضمير در « انكاره » به نگفتن يا ايّها النّاس به معدومين راجع است و كلمه « مكابره » يعنى بر خلاف حقّ سخن گفتن .
قوله : و ايضا فانّ الصّبىّ الخ : اشاره است به دليل دوّم .
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 742
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٧٤٢