جواب
حكمى كه حضرات باستحقاق عقوبت تارك شكر منعم نموده و به مجرد احتمال ضرر در ترك شكر وى را مستحق مؤاخذه و عقاب دانستهاند نه بخاطر اينستكه مجرّد احتمال و ظن موضوع براى حكم بوده اگرچه با واقع مطابق نباشد بلكه جهتش تصادف و تطابق احتمال مزبور با واقع مىباشد و بيان و شرح آن اينستكه :
مىدانيم شكر منعم نزد شارع مقدّس واجب و لازم بوده و بر تركش عقاب مترتب است حال اگر شخص عاقل بر ترك شكر احتمال عقاب بدهد در صورتى كه در مسئله دفع ضرر محتمل به حكومت عقل قائل بشويم واضح است كه عقاب تارك شكر حتمى است زيرا حجّت بر او تمام شده و معذلك وى با اين حجت كه حكم عقل باشد بمخالفت برخاسته است و اگر در باب مزبور حكومت عقل را انكار كنيم البته شخص مزبور مستحق مؤاخذه و عقاب نيست .
بنابراين مىتوان گفت :
غرض و مقصود حضرات از ثمره مذكور آنست كه بفرمايند :
اگر در مسئله دفع ضرر محتمل بحكومت عقل قائل شديم ثمره اين قول در ضرر شرعى يعنى عقابى كه در واقع ثابت است بدون علم به آن از طريق شرعى ظاهر مىگردد يعنى طبق اين مبنا كسى كه احتمال عقاب بر ترك چيزى مىدهد و در واقع عقابب هم ثابت مىباشد اگر بمقتضاى حكم عقل در صدد دفع ضرر محتمل برنيايد مستحق عذاب را ندارد زيرا طبق اين مبنا حجّتى بر عليه وى قائم نشده است پس از اين بيان به خوبى ظاهر شد كه غرض و منظور حضرات از ثمره يادشده استحقاق عقاب است بواسطه مخالفت حكم عقل در جايى كه عقاب در واقع ثابت باشد نه آنكه صرف مخالفت حكم عقلى
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 153
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٥٣