پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در شب معراج از حضرت متعال رفع مؤاخذه آنها را طبق فرموده خداوند در قرآن شريف درخواست نمودند چنانچه در آخرين آيات سوره بقره مىفرمايد :
ربّنا لا تؤاخذنا الخ :
يعنى بارخدايا اگر ما نسيان يا خطاء نموديم عقابمان نفرما .
بارخدايا بر ما امرى كه در طاقتمان نيست حمل مكن آنطورى كه بر ديگران كه پيش از ما بودند حمل فرمودى .
شرح مقصود
حاصل مقصود و غرض مرحوم مصنّف در اين مقام آنست كه :
به روايت تنها اين اشكال وارد نيست كه اگر خصوص مؤاخذه مقدّر باشد و معذلك سوق حديث را در مقام امتنان فرض كنيم باهم سازشى نداشته و اساسا نفس تقدير مؤاخذه نسبت به برخى از موارد حديث همچون خطاء و نسيان و غير اين دو با حكم عقلى منافات و مخالفت دارد بلكه عين همين اشكال به آيه مذكور نيز متوجّه است ازاينرو هر جوابى كه در رفع اشكال از آيه بايد تهيّه نمود همان را در رفع از حديث مىتوان تقرير و بيان كرد فلذا مرحوم مصنّف پس از تقرير اشكال به آيه نيز در مقام بيان جوابى برمىآيند كه اساس اين ايراد را سست كرده بهطورىكه اصل اشكال مرتفع گردد و بدين ترتيب نه بر آيه اشكالى وارد شده و نه بر حديث شريف و اين جواب ذيلا درج و شرح مىگردد :
متن : و الّذى يحسّم اصل الاشكال منع استقلال العقل بقبح المؤاخذة على هذه الامور بقول مطلق ، فانّ الخطاء و النّسيان الصّادرين من ترك التّحفّظ لا يقبّح المؤاخذة عليهما و كذا المؤاخذة على ما لا يعلمون مع امكان الاحتياط .
و كذا فى التّكليف الشّاقّ النّاشئ عن اختيار المكلّف .
و المراد بما لا يطاق فى الرّواية هو ما لا يتحمّل فى العادة لا ما لا يقدر عليه اصلا كالطّيران فى الهواء .
و امّا فى الآية ، فلا يبعدان يراد به العذاب و العقوبة ، فمعنى « لا تحمّلنا
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 116
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١١٦