به گروهى غير از گروه ديگر داشته باشد اين امر مانع از آن نيست كه بگوئيم شخصى كه بناقل وثوق و اطمينان دارد مىتواند بر نقل وى اعتماد نمايد و دليلش همان است كه ذكر شد و علاوه برآن مىگوئيم ادلّه ديگرى در دست است كه اعتماد و استناد بنقل ناقل سبب و كسى كه اتّفاق كلّ علماء را حكايت مىكند جايز است .
و اين ادلّه عبارتند از :
الف : تمام ادلّهاى كه بر حجّيّت خبر ثقه و نقل عادل بطور مطلق دلالت دارند .
ب : دليلى كه مقتضى است ظنّ در امورى كه بايد به آنها معرفت پيدا نمود و درعينحال طريقى غير از آن وجود ندارد كفايت مىكند و اين دليل معروف بدليل انسداد است .
چه آنكه پرواضح است عرفان به اقوال علماء و اطّلاع بر آراء علماء فريقين و نظريّات ساير ارباب علوم براى مقاصد مختلفى كه در نظر هست از ضروريّات و امور اضطرارى محسوب مىشود همانطورىكه معرفت به :
مطالب مجمع عليه ، امور مشهورى ، مسائل شاذّ و اخبار و اقوال نادر و همچنين آراء موافق با عامه يا موافق با اكثر ايشان و همچنين نظرات مخالف با ايشان .
ثقه بودن راوى و اوثق يا اورع يا افقه بودن وى ، اطّلاع بر لغات و شواهد بر آنها در كلام منثور و منظوم و آگاهى بر قواعد علوم عربيّهاى كه استنباط مطالب و احكام شرعى مبتنى بر آنها است و همچنين درك معانى اقارير و وصايا و ساير عقود و ايقاعات مشتبه و نيز غير اين امور چيزى است كه بر شخص متأمّل مخفى و پنهان نمىباشد و نتوان از آن در گذشت و الزاما تحصيل علم و واقف شدن بر آنها ضرورى و مورد نياز مىباشد و درعينحال بسيارى از اوقات اتّفاق مىافتد كه برخى از امور ياد شده مشتبه بوده بهطورىكه غير از نقل غير و اعتماد برآن راهى ديگر براى نيل به آنها وجود ندارد و لو آنكه نقل مزبور موجب حصول ظنّ باشد .
در نتيجه بايد گفت :
عمل بنقل و نيز هر اماره ظنّيّه ديگر جايز و قابل اعتماد است .
خلاصه كلام آنكه :
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 492
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٤٩٢