قوله : كما اعترف به العلّامة : ضمير در « به » به بطلان راجعست .
قوله : و اجاب به صاحب المعالم : ضمير در « به » به تصويب عود مىكند .
قوله : فى تعريف الفقه عن قول العلّامة : مرحوم صاحب معالم در تعريف فقه فرموده : فقه عبارتست از علم به احكام شرعيّه از روى ادلّه تفصيلى آنها .
به اين تعريف از جهاتى اشكالاتى وارد شده از جمله آنها اشكالى است كه با بحث ما در اينجا مرتبط است و آن اينست كه :
اكثر مسائل فقهى مبتنى بر ظنّ و گمان است پس چطور در تعريف آن گفته شده فقه عبارتست از علم به احكام و حق اين بود كه مىگفتند :
فقه عبارتست از ظنّ به احكام شرعى .
از اين انتقاد و اشكال جوابهائى داده شده از جمله جوابى است كه مرحوم علّامه حلّى داده و فرمودهاند :
در علم فقه اكثر طرق و اماراتى كه فقيه را به حكم مىرساند ظنّى است نه نفس حكم و هيچ منافاتى بين اين نيست كه طريق ظنّى بوده ولى در عين حال ذو الطريق يعنى حكم مستنبط قطعى باشد .
صاحب معالم ( ره ) در تضعيف اين جواب فرمودهاند :
اين جواب از نظر ما اماميّه كه قائل به تخطئه هستيم ضعفش بسى ظاهر و روشن است امّا از نظر اهل خلاف و كسانى كه به تصويب قائل بوده و هر مجتهدى را در حكم استنباط كرده مصيب مىدانند موجّه و صحيح است .
مؤلّف گويد :
از اشكال صاحب معالم بر مرحوم علّامه جوابهائى داده شده و چون فعلا در اينجا عنايتى به نقض و ابرام آن نبوده و نيازى به شرح بيشتر نداريم لاجرم از ذكر آنها اغماض مىكنيم .
متن : قلت
لو سلّم كون هذا تصويبا مجمعا على بطلانه و اغمضنا النظر عمّا سيجيء من عدم كون ذلك تصويبا كان الجواب به عن ابن قبه من جهة انّه امر ممكن
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 44
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٤٤