ب : حمل نمودن لفظ بر معنائى كه در ابتداء برخورد برأى و نظر مىآيد يعنى : معناى عرفى و لغوى ابتدائى بدون تأمل كردن و نگريستن در ادلّه عقلى و بدون تفحّص نمودن در قرائن نقلى همچون آيات ديگر كه بر خلاف معناى ذهنى مزبور دلالت دارند و نيز بدون توجّه به اخبار و احاديثى كه در بيان مراد و مقصود از آن آيه وارد شده و ناسخش را از منسوخ جدا و تميز دادهاند .
شرح مقصود
حاصل مقصود مرحوم مصنّف از اين عبارات اينست كه :
تا اينجا اثبات نموديم عمل به ظاهر و حمل الفاظ بر ظواهر معانى تفسير خوانده نمىشود لذا حضرات اخبارىها به روايات گذشته كه مضمون آنها نهى از تفسير برأى بود نمىتوانند استدلال بر تخطئه اصوليّين كرده و عمل بظواهر قرآن را ردّ نمايند .
اكنون مىگوئيم : بفرض حمل الفاظ بر ظواهر معانى را تفسير بگويند لكن مجرّد تفسير عمل منهى و غير جائزى نمىباشد .
و به عبارت ديگر : موضوع در اخبار مذكور تفسير برأى بوده و اين فعل را مبغوض و منهى معرّفى كردهاند و ظاهرا مقصود از « رأى » لحاظ عقلى و استحسان را مىگويند و با توجّه به اين امر مراد از تفسير برأى يا اينست كه شخص تا لفظى به سمعش خورد به واسطه عقل ناقص خود آن را بر خلاف ظاهرش حمل كرده يا چون يكى از دو احتمال در نزدش به حكم استحسان و وجوه غير موجّه اولى مىآيد لفظ را برآن محمول قرار دهد .
و يا مقصود از آن اينست كه در بادى امر و بدون تفحّص از قرائن و ادلّه عقلى و نقلى و بدون توجّه به امورى كه شارح مراد هستند خود را از رجوع به تمام اين امور مستغنى و مستقلّ ديده ازاينرو لفظ را بر يكى از معانى عرفى يا لغوى حمل كند .
و پرواضح است كه تفسير برأى بهر يك از اين دو معنائى كه براى آن نقل نموديم بر عمل بظواهر صادق نيست .
در نتيجه بايد بگوئيم تمسّك اخبارىها باخبار نامبرده جهت ردّ اصوليّين و تخطئه ايشان اساسا اجنبى بوده و هيچگونه ارتباطى بمورد بحث ندارد .
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 195
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٩٥