قوله : او احد احتماليه : تقدير كلام چنين است :
او حمل اللفظ على احد احتماليه .
مؤلّف گويد :
مقصود اينست كه لفظ از نظر اراده معنا داراى دو احتمال بوده كه هيچيك بر ديگرى ترجيح نداشته باشد منتهى شخص مرجّح را نظر قاصر و عقل فاتر خويش قرار دهد درحالىكه در اينگونه موارد كه مزالّ اقدام است شخص بايد بقول كسى رجوع كند كه از خطاء معصوم باشد و يا لااقل توقّف كرده و نفس خويش را در معرض هلاكت و عذاب اخروى قرار ندهد .
قوله : و يرشد اليه : ضمير در « اليه » به « حمل اللّفظ على احد احتماليه » راجع است .
قوله عليه السّلام : لم يقفوا على معناه و لم يعرفوا حقيقته : ضمير در « معناه » و « حقيقته » به متشابه عائد است .
قوله عليه السّلام : فوضعوا له تأويلا من عند انفسهم : ضمير در « له » به متشابه عود مىكند .
قوله عليه السّلام : و استغنوا بذلك : مشار اليه « ذلك » وضع تأويل من عند انفسهم مىباشد .
قوله : و امّا الحمل على ما يظهر له فى بادئ الرّأى : اين عبارت معطوف است به « حمل اللّفظ على خلاف ظاهره » .
مؤلّف گويد :
توضيح و شرح اين عبارت آنست كه :
مقصود از تفسير برأى آنست كه لفظى را بر ظاهر عربى حمل نموده بدون اينكه از ادلّه عقلى و قرائن نقلى كمك و استعانت شود .
و اساسا اين كلمه را در مورد آياتى استعمال نمودهاند كه داراى معانى غريب و الفاظ مبهم از حيث اشتمالشان بر حذف و اضمار و تقديم و تأخير بوده و شخص بدون التفات به اين جهات و توجّه بناسخ و منسوخ و عنايت بخاصّ و عامّ و التفات به محكم و متشابه و تأمّل در رخص و عزيمت بمجرّد رأى فاسد و فكر كاسد خويش آن را بر معناى مورد نظر حمل كند و بدينوسيله خود را در ورطه هلاكت
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 197
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٩٧