چون حاكم است و ترديد از نفس حاكم در حكم قابل تعقّل و تصوّر نمىباشد ديگر مجالى براى دوران مذكور در كلام مقرّر نبوده و اساس اصلى كه تأسيس فرموده برهم مىخورد .
قوله : وجوب تحصيل الاعتقاد مقدّمة عقليّة :
مؤلّف گويد :
مشهور بين اهل دانش اينست كه معرفت به احكام و اعتقاد به آنها واجب عقلى و بعنوان مقدّمه براى عمل لازم و واجب مىباشد ولى مرحوم صاحب مدارك به تبعيّت از استاد خود يعنى مرحوم محقّق اردبيلى فرمودهاند :
تحصيل علم به احكام واجب نفسى بوده و جاهل مقصّر را در روز جزا براى ترك تعلّمش عقاب مىكنند نه ترك واقع .
ولى اين رأى از نظر مرحوم ماتن مرضىّ نبوده فلذا در مبحث برائت شطرى از كلام در تضعيف آن آورده كه انشاءالله نقل خواهد شد .
قوله : للعمل بها و امتثالها : ضمير در « بها » و « امتثالها » به احكام راجع است .
قوله : فالحاكم بوجوبه هو العقل : ضمير در « بوجوبه » به تحصيل الاعتقاد عود مىكند .
قوله : و انّ الّذى حكم هو بوجوبه الخ : كلمه « واو » جمله « انّ الّذى الخ » را به « تردّد العقل » معطوف مىنمايد بنابراين « واو » به معناى عطف تفسير است .
قوله : و هو لا يتصوّر من نفس الحاكم : ضمير « هو » به تردّد راجع بوده و منظور از « نفس الحاكم » عقل مىباشد .
قوله : مهملة ، مجملة : يعنى عقل در حجّيّت ظنّ ترديد داشته و بطور قطع و جزم حكم نمىكند .
قوله : مع عدّه دليل الانسداد : اضافه كلمه « عدّ » به ضمير از قبيل اضافه مصدر به فاعلست ازاينرو ضمير مضاف اليه به « من زعم » راجع است .
قوله : و حكما يستقلّ به العقل : ضمير در « به » به حكم عود مىكند .
متن : و امّا ثانيا :
فلانّ العمل بالظّنّ فى مورد مخالفته للاصول و القواعد الّذى هو محلّ الكلام
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 136
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٣٦