حاصل كلام
و حاصل كلام آنكه :
مقصود از حكم واقعى همان مدلولات خطابات واقعى بوده كه نه بعلم مكلّفين مقيّد بوده و نه بجهل ايشان ، چه اماره بر خلاف آن قائم شده و چه چنين نباشد .
و اين احكام داراى آثار عقلى و شرعى بوده كه در وقت علم به آنها يا قيام امارهاى كه شارع فرموده مؤدّاى آن واقع است بر آنها مترتّب مىشوند .
استدراك بلى البتّه اين احكام ، احكام فعلى نبوده
و بمجرّد وجود واقعى كه دارند در اين مرتبه به حساب نمىآيند .
ملخّص گفتار و خلاصه بيان
از جميع مطالب و امورى كه از صدر بحث نزاع با مرحوم ابن قبه تا به اينجا ذكر نموديم ملخّصش اين است كه فرموده ابن قبه يعنى استحاله تعبّد به خبر واحد يا اساسا عمل بهر اماره غير علمى بطور مطلق كلام صحيحى نبوده و قابل قبول نيست .
بلى مىتوان گفت در بعضى از وجوه و برخى احتمالات كلام وى صحيح است و آن فرض انفتاح باب علم بوده كه شخص به امارهاى كه از واقع تخلّف نموده عمل كرده و مصلحت تفويت شده تدارك و جبران نشود چنانچه تفصيل و شرح آن گذشت .
شرح مقصود
حاصل آنچه مرحوم مصنّف در اين عبارت فرمودند سه نكته است بشرح ذيل :
الف : اماراتى كه بر ثبوت و وجود موضوعات در خارج قائم مىشوند نظير