به ملاحظه اختلاف زمان متيقّن و مشكوك و سرايت اين اختلاف به نفس يقين و شكّ بوده كه در استصحاب نيز همچون قاعده يقين عبارت مذكور را مىآورند .
و از اين بيان و تقرير كه بگذريم مىگوئيم :
واضح و روشن است كه فرموده امام عليه السّلام « فانّ الشّكّ لا ينقض الخ » همان قضيّه ارتكازيّهاى است كه در بسيارى از اخبار استصحاب وارد شده و با آن اين قاعده را در مورد جريانش حجّت نموده .
تحرير و شرح
قوله : لظهوره فى اختلاف زمان الوصفين : وجه ظهور آنست كه كلمه « كان » به صيغه ماضى بوده و ظاهر آنست كه به معناى خودش مىباشد بنابراين از آن چنين استفاده مىشود كه ظرف يقين زمان گذشته بوده و از طرف ديگر عبارت « فاصابه شكّ » به مقتضاى كلمه « فاء » ظاهر است در اينكه حدوث شكّ زمانش بعد از حدوث يقين مىباشد و بدين ترتيب ظاهر حديث دلالت دارد كه زمان اين دو وصف يعنى يقين و شكّ باهم اختلاف دارد .
قوله : و انّما يكون ذلك فى القاعدة : مشاراليه « ذلك » اختلاف زمان وصفين مىباشد و مراد از « القاعدة » قاعده يقين يعنى شكّ سارى مىباشد چه آنكه در اين قاعده زمان يقين و شكّ مختلف بوده ولى ظرف متيقّن و مشكوك متحد مىباشد چون شكّ در اين مورد بنفس متيقّن سابق تعلّق مىگيرد نه به بقائش مثلا دو نفر كه عدالتشان براى ما محرز بوده شهادت به عدالت زيد دادند لذا باعتماد اين شهادت آثار عدالت را مترتّب كرده و مدتى با زيد نماز جماعت خوانديم سپس به واسطه عروض عارضى در عدالت و فسق آن دو نفر كه به شهادتشان زيد را عادل فرض نموديم شكّ نموده قهرا عدالت زيد از همان ابتداء مشكوك واقع مىشود پس در اينجا چنانچه
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 877
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٨٧٧