مخالفت عمليّه : منظور از مخالفت عمليّه آنست كه فعل و عمل جارحه عبد بر خلاف رضا و خواسته مولى باشد مثلا اگر مولا از بندهاش خواسته كه نماز بخواند وى آن را ترك كند يا اگر از وى ترك شرب خمر را طلب نموده او اقدام به آشاميدن آن كرده باشد .
موافقت عمليّه : مقصود از موافقت عمليّه آنست كه فعل و عمل جارحى بنده موافق خواسته و طلب مولى باشد مثلا اگر مولا از بندهاش نماز را خواسته وى آن را انجام داده و در صورتى كه گفته شرب خمر را ترك نما او بشرب آن مبادرت نورزد .
موافقت التزاميّه : عبارتست از اينكه بنده نسبت بهر حكمى كه مولا نموده قلبا معتقد بوده و خود را موظّف بداند كه در مقابلش تسليم و منقاد باشد مثلا اگر مولايش گفته است خواندن نماز واجب است بنده با قطع نظر از انجام آن در مقام عمل خود را موظّف بداند كه بوجوب نماز معتقد باشد و همچنين اگر ربا را حرام نمود عبد به حرمت آن اعتقاد و التزام پيدا كند .
و در مقابل آن تشريع مىباشد و آن عبارتست از عقد قلب به غير آنچه از مولا صادر شده يعنى اگر مولا فلان شىء را حرام اعلام كرد عبد به اباحه و جوازش معتقد گردد .
مخالفت التزاميّه : عبارتست از اينكه بنده نسبت بحكمى كه مولا انشاء نموده قلبا التزام و اعتقادى نداشته باشد اعمّ از آنكه به تشريع گرائيده يعنى بحكمى مغاير با آن معتقد گردد يا اساسا به هيچ حكمى ملتزم نشود و به عبارت ديگر نه حكم صادر از مولا را مورد التزام قرار مىدهد و نه غير آن را چنانچه حكم منشا را ردّ نيز نمىكند مثلا اگر مولا حكم به حرمت شرب خمر نمود وى آن را ردّ نمىكند ولى در عين حال به حرمت نيز معتقد نمىباشد .
با توجّه به اين مقدّمه مىگوئيم :
كلام در امر پنجم اطراف اين مسئله است كه موافقت عمليّه قطعا لازم
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 87
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٨٧