مكلّف درصدد تحصيل علم برآمده و حتّى الامكان آن را بدست آورد و در صورتى كه عاجز و ناتوان بود و بر بدست آوردنش قادر نگشت اگر اين عجز به واسطه حدوث غفلت يا غموضت مطلب با كمبود استعداد در او باشد چنانچه اين امر در بسيارى از طائفه نسوان بلكه مردان ديده مىشود چون عجز معلول قصور و ناتوانى مكلّف است البتّه وى معذور مىباشد بخلاف آنجائى كه عجز و نرسيدن به علم معلول تقصير در اجتهاد بوده اگرچه بخاطر حبّ و علاقهاى باشد كه بطريقه پدران و اجدادش داشته و همواره سيره گذشتگان خود را تبعيّت مىنمايد چه آنكه اين امر غالبا همچون امر جبلّى و فطرى بوده كه در اخلاف و ابناء وجود داشته و به ندرت قابل تخلّف مىباشد كه در اين فرض البتّه شخص معذور نمىباشد .
تحرير و شرح
قوله : انّه لا يجوز الاكتفاء بالظّنّ : ضمير در « انّه » به معناى « شأن » مىباشد .
قوله : حيث انّه ليس بمعرفة قطعا : ضمير در « انّه » به ظنّ عود مىكند .
قوله : لو امكن : يعنى امكن تحصيل العلم .
قوله : و مع العجز عنه : ضمير در « عنه » به تحصيل العلم راجع است .
قوله : كان معذورا : ضمير در « كان » به مكلّف راجع است .
قوله : ان كان عن قصور : ضمير در « كان » به عجز راجع است .
قوله : كما هو المشاهد فى كثير من النّساء : ضمير « هو » به عجز معلول از قلّت استعداد راجع است .
قوله : فانّه كالجبلّى : ضمير در « فانّه » به اتّباع سيره سلف راجع است و مقصود از « جبلّى » امر فطرى مىباشد .
قوله : للخلف : يعنى للابناء .