است رجوع آن به غير جمله اخير بدون داشتن قرينه از طريق اهل محاوره خارج است و نيز بايد بگوئيم در اينكه رجوعش به تمام جملات نيز صحيح است و محذورى بدنبال ندارد بين ارباب فنّ اشكال و نزاعى وجود ندارد اگرچه از كلام مرحوم صاحب معالم كه مقدّمهاى جهت صحّت رجوع آن به تمام جملات ترتيب دادهاند اينطور برمىآيد كه اين امر محلّ اشكال و تأمّل است .
تحرير و شرح
گاه اتّفاق مىافتد كه جملات متعدّدى را رديف هم آورده و سپس در پايان كلام استثنائى ذكر مىكنند نظير اينكه مىگويند :
اكرم العلماء و احسن الى التّجّار و عاشر الطّلّاب الّا الفسّاق منهم .
در چنين تراكيبى كه مستثناء بدنبال جملات متعدّد در مىآيد بين اهل فنّ اختلاف است :
برخى مىفرماين استثناء به تمام جملات قبل راجع است .
بعضى مىگويند بخصوص جمله اخير تعلّق دارد .
پارهاى نيز اظهار نمودهاند كه در هيچيك از اين دو ظاهر نبوده بلكه در تعيين رجوعش به هريك محتاج به قرينه هستيم .
مرحوم مصنّف مىفرماين :
دو امر در اين مسئله اجماعى و اتّفاقى است و احدى در آن ظاهرا به مخالفت برنخاسته و آن دو عبارتند از :
1 - بدون ترديد استثناء بجمله اخير رجوع مىكند و اين معنا بنا به عقيده تمام قائلين مسلّم و حتمى است چه آنكه بديهى و روشن است اگر استثناء بدون داشتن قرينه به غير جمله اخير بخواهد رجوع كند اين رجوع از نظر اهل محاوره و ارباب لسان امر جديد و غير مأنوس مىباشد .
2 - بدون شكّ و اضطراب رجوع استثناء به تمام جملات صحيح
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 1905
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٩٠٥