و بذلك يظهر انّه لا ظهور لها فى الرّجوع الى الجميع او خصوص الاخيرة و إن كان الرّجوع اليها متيقّنا على كلّ تقدير .
ترجمه :
وجه صحّت رجوع استثناء به تمام جملات
سپس مرحوم مصنّف در مقام بيان وجه صحّت رجوع استثناء به تمام جملات مىفرماين :
جهت آن اينست كه ضرورى و بديهى است تعدّد مستثنى منه همچون تعدّد مستثنا هيچ تفاوتى در ناحيه ادات استثناء از نظر معنا ايجاد و احداث نمىكند ، پس همانطورىكه مستثنى منه و مستثنا وقتى متّحد بودند استثناء صحيح بوده و امكان رجوعش به مستثنى منه مىباشد عينا در فرضى كه مستثنى منه متعدّد باشد اين صحّت و صلاحيّت محفوظ است اعمّ از آنكه موضوع له حروف همچون حروف استثناء را عام دانسته يا خاص فرض كنيم چه آنكه مستعمل فيه ادات استثناء در موردى كه مستثنى منه متعدّد است همان مستعمل فيه آنها در موردى كه مستثنى منه واحد است مىباشد چنانچه امر در مستثنا نيز بدون ترديد همينطور است .
و بايد توجّه داشت مجرّد تعدّد مستثنا يا مستثنى منه در خارج باعث آن نمىشود كه مستعمل فيه ادات استثناء از حيث مفهوم متعدّد و متفاوت گردد .
و به اين توضيحى كه داديم به خوبى ظاهر و روشن مىشود كه ادات هيچ ظهورى در رجوع به تمام جملات يا خصوص جمله اخير ندارند اگرچه البتّه رجوعش به جمله اخير مورد يقين و قطع مىباشد .
تحرير و شرح
قوله : و ذلك ضرورة انّ الخ : مشار اليه « ذلك » صحّت رجوع استثناء به تمام جملات مىباشد .