منحصرا براى زيد ثابت مىگردد و اين انحصار لازمه تضييقى است كه در موضوع مستثنى منه پيدا شده و همانطورىكه اشاره شد تضييق مزبور خصوصيّتى است كه جمله استثنائيّه برآن دلالت دارد و بدين ترتيب اثبات مجىء براى خصوص زيد مستند بمفهوم جمله مىگردد .
سپس حاصل فرموده ايشان در استدراكى كه نمودهاند اينست :
بلى ، اگر دلالت بر حكم در طرف مستثنى بنفس استثناء بوده يعنى مفاد ادات نفى حكم مستثنى منه از مستثنا باشد مثلا در مثال مذكور نفى عدم مجىء از زيد از كلمه « الّا » استفاده شود نه آنكه بگوئيم لازمه خصوصيّتى است كه از جمله استثنائيه بدست مىآيد ، البتّه دلالت كلام بر ثبوت مجىء در حقّ زيد مستند به منطوق لفظ مىباشد و اين معنا البتّه هيچ بعدى نداشته و احتمالش قريب به نظر مىآيد .
و سپس در آخر كلامشان مىفرماين :
البتّه چه دلالت بر حكم در طرف مستثنا مستند بمفهوم بوده و چه از باب منطوق باشد ثبوتش از نظر همگان مسلّم بوده و اين فائده و ثمره چندانى ندارد كه بحث كنيم آيا حكم در طرف مستثنا از باب مفهوم بوده يا دلالت منطوقى مىباشد .
قوله : على الحكم فى طرف المستثنى : مقصود از « حكم » انتفاء حكم مستثنى منه و ثبوتش در جانب مستثنا مىباشد .
قوله : و انّه لازم خصوصيّة الحكم فى جانب المستثنى منه : ضمير در « انّه » به حكم در طرف مستثنى راجع است .
قوله : الّتى دلّت عليها الجملة : كلمه « الّتى » صفت است براى « خصوصيّة » و لذا ضمير در « عليها » به خصوصيّت راجع مىباشد .
قوله : الجملة الاستثنائيّة : مقصود از آن مركّب از حكم و مستثنى منه و ادات و مستثنى مىباشد .
قوله : نعم لو كانت الدّلالة فى طرفه : يعنى فى طرف المستثنى .
قوله : لا بتلك الجملة : يعنى لا بتلك الخصوصيّة المستفادة من الجملة .
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 1722
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٧٢٢