ترجمه :
استظهار مرحوم مصنّف
سپس مرحوم مصنّف مىفرماين :
ظاهرا دلالت استثناء بر حكم در جانب مستثنى به واسطه مفهوم بوده و از اين باب است كه آن لازمه خصوصيّت حكم در جانب مستثنى منه مىباشد كه جمله استثنائيّه برآن دلالت دارد .
استدراك
بلى ، اگر دلالت در طرف مستثنا به واسطه نفس استثناء بوده نه جمله استثنائيّه البتّه اين دلالت به واسطه منطوق مىباشد چنانچه اين معنا بعدى ندارد اگرچه تعيين اين امر كه حكم در طرف مستثنا مستند بمفهوم بوده يا منطوق فائده چندانى ندارد و اثر و نتيجهاى برآن مترتّب نيست .
تحرير و شرح
حاصل مراد مرحوم مصنّف از اين عبارات اينست كه :
بين ارباب دانش اختلافست در اينكه دلالت بر انتفاء حكم مستثنى منه از مستثنا آيا به واسطه مفهوم جمله استثنائيه است يا نفس كلام برآن دلالت كرده و اين معنا منطوق لفظ مىباشد ؟
مشهور از ايشان فرمودهاند :
دلالت مزبور مستند به مفهوم كلام است و مختار مرحوم مصنّف طبق استظهارى كه فرمودهاند همين است چه آنكه در جمله « ما جاءنى الّا زيد » كلمه « الّا » مقتضى است دائره موضوع سنخ حكم در طرف مستثنى منه مضيّق باشد و لازمه اين تضييق آنست كه سنخ حكم از مستثنا يعنى « زيد » منتفى باشد در نتيجه معناى كلام اين مىشود كه موضوع عدم مجىء يعنى موضوع حكم در طرف مستثنى منه مضيّق شده و زيد داخل آن نيست و بالمآل مجىء
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 1721
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٧٢١