نمىشود عبارتست از انسباق در وقت اطلاق يعنى وقتى جملهاى را كه مشتمل بر مستثنا و مستثنى منه است اطلاق مىكنند آنچه بر ذهن متبادر است ثبوت حكم براى مستثنى منه و سلب آن نسبت به مستثنا مىباشد .
بنابراين به آنچه از ابو حنيفه در اين باب نقل شده و گفته است :
استثناء دلالت بر اختصاص حكم به مستثنا منه و عدم شمولش نسبت به مستثنا ندارد ، اعتنائى نبايد نمود .
ابو حنيفه در مقام استدلال گفته :
جمله : لا صلاة الّا بطهور ، مشتمل بر مستثنا و مستثنى منه و ادات استثناء است و اگر استثناء دلالت بر اختصاص حكم به مستثنا منه نمايد بايد ملتزم شويم نماز تنها در صورت وجود طهارت حاصل مىشود اعمّ از آنكه شرائط و اجزاء ديگرش يافت شده يا تحقّق نيابند درحالىكه قطعا چنين نبوده و مراد از اين عبارت اين معنا نمىباشد .
مرحوم مصنّف مىفرماين :
ضعف و سستى اين استدلال بديهى و ضرورى است .
امّا اوّلا : مراد از مثل اينگونه عبارات و تراكيب اينست كه : نمازى كه داراى تمام اجزاء و شرائط معتبره هست هرگز نماز نبوده مگر آنكه واجد طهارت باشد بهطورى كه بدون طهارت بنا بر قولى اصلا نماز نبوده و بنا بر رأى ديگر نماز تامّى كه مأمور به باشد نيست .
ثانيا : استعمال لفظ با قرينه و نصب آن بر مراد چنانچه در تركيب مذكور چنين است هرگز بر مدّعاى مستدلّ دلالت ندارد .
تحرير و شرح
دلالت استثناء بر اختصاص حكم به مستثنا منه
جملهاى كه مشتمل بر مستثنا و مستثنى منه و ادات استثناء باشد مفاد