مجلس درس مرحوم شيخ تقرير فرموده منتهى اندك تغييرى در آن داده شده است ولى از نظر ما اشكال و انتقادى كه به اين تقرير وارد است مخفى و پنهان نيست .
تحرير و شرح
حاصل آنچه مرحوم كلانتر در تقرير لزوم رجوع قيود به مادّه فرموده اينستكه :
شخص عاقل و ملتفت وقتى به شيئ توجّه مينمايد يا بواسطه آنكه ملائم طبع وذوقش بوده آن را مىطلبد و يا شوق و علاقهاى به آن پيدا نكرده در نتيجه آن را مورد اعراض قرار ميدهد .
در صورتى كه از آن اعراض كرده و طلبش را به آن معطوف ندارد محلّ كلام و مورد نزاع نيست بلكه مورد سخن آنجائى است كه طلبش بان تعلّق ميگيرد ، بايد گفت شيئ مطلوب به دو گونه متعلّق طلب واقع مىشود :
الف : آنكه بطور مطلق و بدون لحاظ قيد و شرطى و بعبارت ديگر بنحو لا به شرط غرض به آن متوجّه شده و مطلوب قرار ميگيرد بدون اينكه هيچيك از طوارى و عوارض ايجاد خصوصيّتى در غرض بنمايند .
ب : آنكه بفرض خاصّ و با قيد و خصوصيّت مشخّصهاى مطلوب قرار ميگيرد .
و چنانچه از تقرير كلام تا اينجا بر مىآيد در تمام انحاء و اقسام مادّه يعنى شيئ متعلّق غرض محلّ نفى و اثبات يا اطلاق و تقييد واقع مىشود نه طلب و انشاء و بهر تقدير در مورديكه شيئ مورد طلب بنحو خاصّ و با قيد مشخّصى متعلّق امر و طلب قرار ميگيرد باز از دو حال خارج نيست :
ج : قيد و خصوصيّت ملحوظه با آن يا از امور اختياريّه است چنانچه ميگويند :
ان جائك زيد فاكرمه كه در اينجا مجيئ از افعال اختياريّه عباد
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 773
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٧٧٣