اشكال چنين است :
اسم زمان همچون : مقتل ( زمان قتل ) و مجلس ( زمان نشستن ) عبارتست از ذات متّصف به مبدأ همانطورىكه قاتل ( كشنده ) و جالس ( نشيننده ) عبارتند از ذات موصوف به صفت قتل و جلوس ، در اسم فاعل و ساير مشتقّات چون ذات امر ثابت و باقى مىباشد منتهى مبدأ و مشتقّ منه گاهى باقى و زمانى زائل است جاى طرح اين بحث است كه در وقت زوال مبدأ آيا اطلاق عنوان اسم فاعل يا ديگر صفات بر ذات بنحو حقيقت است يا بطور مجاز مىباشد .
امّا در اسم زمان ذات همان نفس زمان مىباشد كه مبدأ و مشتقّ منه در آن واقع شده بدين ترتيب هم ظرف ( يعنى ذات ) و هم مظروف ( يعنى مبدأ اشتقاق ) هر دو در معرض زوال و انقضاء هستند ازاينرو پس از انقضاء هر دو ذاتى وجود ندارد كه بنحو حقيقت يا مجاز به آن عنوان اسم زمان را بتوان اطلاق نمود تا زمينه براى طرح بحث وجود داشته باشد بنابراين بايد اسماء زمان را از حيطه نزاع خارج دانست .
قوله : ثانيها : يعنى ثانى الامور .
قوله : انّه لا وجه : ضمير در « انّه » به معناى « شأن » است .
قوله : الّا انّه ربّما يشكل : ضمير در « انّه » به معناى « شأن » مىباشد .
قوله : جريانه فى اسم الزّمان : ضمير در « جريانه » به نزاع راجع است .
قوله : لانّ الذّات فيه و هى الزّمان : ضمير در « فيه » به اسم زمان راجع بوده و ضمير « هى » به ذات عود مىكند .
قوله : ينقضى و ينصرم : عطف « ينصرم » به « ينقضى » عطف تفسير است .
قوله : الوصف الجارى عليه : ضمير در « عليه » به زمان راجع است .
متن : و يمكن حلّ الاشكال بانّ انحصار مفهوم عامّ بفرد كما فى المقام
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 291
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٢٩١