به ارض خراب شده راجع است و ضمير در [ قوله ] به مرحوم مصنف راجع است .
متن :
و كل أرض ترك أهلها عمارتها فالمحيي أحق بها منهم لا بمعنى ملكه لها بالإحياء ، لما سبق من أن ما جرى عليها ملك مسلم لا ينتقل عنه بالموت فبترك العمارة التي هي أعم من الموت أولى ، بل بمعنى استحقاقه التصرف فيها ما دام قائما بعمارتها .
شرح فارسى :
مرحوم مصنف مىفرماين :
ه : هر سرزمينى كه اهل آن عمارت و آباد نمودن آن را ترك كرده و زمين را بخرابه منجر كرده باشند پس احياءكننده زمين از اهلش به زمين سزاوارتر است .
شارح ( ره ) مىفرماين :
مقصود از سزاوارتر اين نيست كه محيى بواسطه احياء مالك آن زمين مىشود چه آنكه قبلا گذشت اگر زمينى قبلا مالك مسلمان داشته باشد حدوث موت در زمين و به ويرانه مبدّل شدنش سبب آن نيست كه زمين از ملك وى منتقل و به محيى داده شود وقتى موات شدن زمين مزبور سبب انتقال از ملك نشود پس بواسطه ترك عمارت كه قطعا از موات شدن اعمّ است بطريق اولى زمين منتقل به ديگرى نمىشود پس مقصود از [ سزاوارتر بودن ] اين است كه محيى و بانى عمارت تا ما دامى كه بساختن بناء در آن اشتغال دارد حقّ تصرّف در زمين را داشته و مالك زمين نمىتواند وى را از آن بازدارد .
قوله : ترك اهلها عمارتها : ضمائر مؤنث به ارض راجعست .
قوله : فالمحيى احقّ بها منهم : ضمير در [ بها ] به ارض و در
المباحث الفقهية في شرح الروضة البهية (راهنماى فارسى شرح لمعه) (فارس) — صفحة 370
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٣٧٠