تنبيه
لازم بتذكّر و توجّه است زمينى كه به صورت موات در آمده و در عين حال برخى از آثار عمران و آبادى در آن از قبيل ديوارهاى خانهها و جدول نهرها و درختان باقى مانده باشد اين بقاء ملحق به تحجير نمىگردد .
توضيح
اگر آثارى از قبيل كشيدن ديوار و احداث مرز در زمين موات ايجاد گردد تحجير محسوب شده و تا زمانى كه آثار مذكور باقى و سرپا است ديگرى حقّ احياء آن زمين را ندارد حال جاى اين توهّم است اگر آثار ذكر شده پس از خرابى زمين و به صورت موات درآمدن در آن باقى بماند بايد على القاعده حكم تحجير را داشته باشد چون فرقى نيست بين اين كه ابتداءا اين آثار احداث گردد يا بعد از موات شدن باقى بمانند .
مرحوم شارح در مقام دفع اين توهّم مىفرماين :
نبايد چنين توهّمى بشود زيرا شرط تحجير آن است كه يد احداثكننده بر آثار ايجادش باقى بوده و از آن گذشته قصدش از بناء آن ساختن عمارت و آباد نمودن زمين باشد در حالى كه اين دوامر در مورديكه آثار پس از خرابى باقيماندهاند منتفى هستند و اساسا تحجير اختصاص به ابتداء احياء دارد زيرا معناى اين كلمه شروع در احياء است بشرطيكه هنوز بحدّ احياء نرسيده باشد پس گويا محدث اثر بواسطه احداثش ديگرى را از تصرّف در زمينى كه وى آن را تحجير نموده حجر و منع نموده است .
قوله : و لا يعتبر فى تحقق موتها العارض : ضمير در [ موتها ]
المباحث الفقهية في شرح الروضة البهية (راهنماى فارسى شرح لمعه) (فارس) — صفحة 348
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٣٤٨