بنحو مستقل و بدل از چشم وضع شده است .
و در محلّش مقرّر است كه استعمال لفظ در هردو معنا يا اصلا جايز نيست و يا در صورت جواز مجاز مىباشد و اما اينكه گفته شد كلمه [ الموالى ] جمع مضاف بوده و چنين جمعى مفيد عموم است .
جوابش اين است كه : جمع تكرار همان مفرد است پس اگر در مفردش معتق اراده شده باشد جمع دلالت بر استغراق و عموم افراد معتق دارد و در صورتى كه از مفردش معناى عتيق اراده شده باشد جمع عمومش باعتبار افراد همين معنا است ، بنابراين مجرد جمع مضاف بودن موجب آن نيست كه افراد بيش از يك معنا و مصاديق زائد بر يك صنف را بتوان اراده نمود .
بلى اگر استعمال لفظ در اكثر از يك معنا در مفردش به نحو مجاز جايز باشد در جمع نيز اين نحو استعمال جايز مىباشد ولى معناى مجازى تا مادامى كه قرينهاى در عبارت نباشد قابل اراده نيست و نمىتوان لفظ را بر آن حمل كرد در نتيجه بايد گفت بين [ موالى ] و [ اخوه ] فرق است چه آنكه لفظ اخوه از قبيل متواطى ( مشترك معنوى ) بوده و لفظ [ موالى ] مشترك لفظى است .
زيرا [ اخوه ] بحسب وضع واضع براى معنائى وضع شده كه اقرباء ابوينى و امّى و ابى تمام از افراد آن هستند پس وضع آن بر معناى مزبور يك بار صورت گرفته بخلاف [ مولى ] كه چنانچه گفته شد دو بار آن هم بطور مستقل و عليحده براى هريك از [ معتق ] و [ عتيق ] وضع شده است و در اصول مقرر است كه اگر لفظ مشترك لفظى را بدون قرينه آوردند مجمل است و بر هيچيك از دو معنا حمل نمىشود ، امّا
المباحث الفقهية في شرح الروضة البهية (راهنماى فارسى شرح لمعه) (فارس) — صفحة 285
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٢٨٥