ضابطه و قاعده كلى براى انعدام و بقاء سايه در وقت زوال
شرح فارسى :
سپس مرحوم شارح براى تقرير ضابط و قاعده كليّهاى كه بواسطه آن مناط انعدام ظلّ يا به انتهاء رسيدن آن مشخّص شود چنين مىفرمايد :
هرنقطهاى كه عرض جغرافيائى آن از ميل اعظم بيشتر باشد هرگز سايه در آن منعدم نمىشود بلكه در وقت زوال مقدارى از آن باقى مىماند كه اين مقدار در بلاد نقاط مزبور باعتبار كثرت و قلّت زيادى عرضشان بر ميل كلّى متفاوت است به اين معنا كه هرچه اين نقاط به مسامت بودن خورشيد با رؤس اهل بلد در وقت زوال نزديكتر بوده باقيمانده سايه كمتر و هرچه دور تر باشند لاجرم بقيّه سايه بيشتر است .
و اما بلادى كه عرض آنها با ميل كلّى مساوى است در عرض سال يك روز سايه در آنها معدوم مىشود و آن طولانيترين روز سال يعنى اول روز تابستان است .
و نقاط و شهرهائى كه عرضشان از ميل كلّى كمتر باشد همچون مكّه و صنعا ( پايتخت يمن ) كه سايه دو روز در آنها معدوم مىشود و آن وقتى است كه خورشيد بقدرى ميل پيدا كند كه وقت زوال مسامت با رؤس اهالى اين بلاد شده بطورى كه شعاع آن بنحو عمود به سر آنها بتابد و چنانچه قبلا گفتيم اين حالت يكى در وقت سير صعودى شمس در جهت شمال اتّفاق مىافتد و ديگر در وقت سير نزولى در اين جهت