كيفيت آب عبارتى كه ترجمهء آن اين است بيان نموده كه جوشانيده شدهء از آب ، بنا بر آنچه شهادت دادهاند علماء ، كم نفختر و زودتر از معده مىگذرد .
و جاهلان از معالجين ، گمان مىكنند كه به سبب جوشانيدن آب ، اجزاى لطيفهء آب منقلب به هوا و كثيفهء آن باقى مىماند . و نمىدانند كه اين را ، سبب كثافت آب يا زيادتى كيفيت سردى است يا مخلوط بودن اجزاى صغار ؟ آنچنانكه قوّت جدا گردن اتصال آب ندارند كه بدان قوّت از جوهر آب جدا شوند به درستى كه هريك از اينها جدا مىشود به طبخ . اما اول كه عبارت
[ 27 a ]
از كم نمودن كيفيت باردهء آب باشد خود ، ظاهر ؛ و محتاج بيان نيست . و اما ثانى به جهت اينكه متخلخل مىسازد اجزاى آب را آنچنان تخلخلى كه
هامش
- او دست يافته است . و به كوتاهى و براى آگاهى بيشتر خوانندگان پژوهشگر ، فهرستى از آثار عربى نگاشت او يادآورى مىشود كه اميدوارم به كار آيد :
1 . حاشية على كلام الشيخ فى النبض .
2 . اصول التراكيب ، پيرامون صنعت داروسازى كه گاهى برخى فهرستنگاران به آن نام مختصر فى الصناعة الطب نيز به آن دادهاند . در كشور تركيه شش نسخه از آن در كتابخانههاى اياصوفيا - دو نسخه - و ولى الدين افندى - دو نسخه - و نيز احمد الثالث - يك نسخه - و مغنيسيا - يك نسخه - تاكنون شناسايى شده است .
3 . كتاب ترويح كه در متن به آن اشاره شده ، نام كامل آن : ترويح الارواح من علل الاشباح است كه بروكلمان آن را از آثار او مىداند كه براى سلطان محمد خدابنده ( 703 - 716 ه . ق ) نوشته شده است . لازم به يادآورى است نسخهاى به همين نام كه در فهرست ، مؤلف آن خواجه لطف اللّه بن سعد الدين ياد شده بود در كتابخانهء مجلس شوراى اسلامى ديدم كه دربردارندهء يك مقدمه و پانزده مسلك و بيست قول و يك خاتمه و نسخهاى پاكيزهنگار در چهارصد و ده برگ بيست و هفت سطرى است كه از سدهء يازدهم هجرى دانسته شده است . و چلبى ، ترويح الارواح را از حكيم محمود الدين تبريزى مىداند . نويسنده در آغاز كتاب پس از حمد خدا چنين نوشته است : فلما فرغت من شرح تلويح . . . المكنون من مباحث القانون . پس حدس بروكلمان بايد درست باشد چون رسالهء ياد شده از فخر الدين خجندى ياد شده است و البته اين نكته باز هم جاى پژوهش بيشتر دارد .
4 . تلويح مجذور كه در فهرست دانشكدهء پزشكى دانشگاه تهران از آن ياد شده است .
5 . اصول الوخم و فساد المعده كه پيرامون ويار و تباهشدگى معده است .
6 . ماهية الشراب و آدابه كه پيرامون مى و آداب شادخوارى است .
7 . الفرق در يك مقدمه و پنج مقاله .
به اين فهرست ياد شده دو عنوان مدخل بحث ياد شده هم افزوده مىشود . البته گاه نامهايى برساخته با اندكى افزودگى و تغيير از آثار او ثبت شده است .