مركب از سه چيز است : سنگ و آب و هوا . « 1 »
و بهترين حمّامات ،
[ 11 a ]
حمّامى است كه سقفش مرتفع ، و بيوتش وسيع باشد . و بر روى زمين ساخته شده باشد و روزنهء بسيار خصوصا بر طرف مشرق داشته باشد و آب و هواى آن خوب باشد . و از حمّامى كه به غير اين صفات باشد ، اجتناب نمايد .
و گرم كنند حمّام را در فصل بهار ، به چوب كنجد و چوب پنبه و چوب عدس . و اجتناب نمايند از حمّامى كه گرم شده باشد به خاشاك و سرگين .
و تدبير دخول حمّام از براى مزاج معتدل ، آن است كه روغن بر بدن بمالد . و سابقا مذكور شد كه روغن گل بهتر است . و نوره بكشد اگر خواهد . و اندك حركتى پيش از دخول حمّام كند . و مكث نمايد در هر خانهاى از خانههاى حمّام ، مكث معتدلى .
مخفى نماند كه مراد اين است كه چون اطباى سابق ، بناى حمّامات را بر اين نحو مىگذاشتهاند كه سه خانه داشته : خانهء اوّل حرارت كمى داشته ، و ثانى از آن بيشتر ، و ثالث از همه گرمتر مىبوده ؛ دفعتا به خانهء ثالث نرود
[ 11 b ]
بلكه در خانهء اوّل و دويم ، اندكى مكث نمايد تا بدن فى الجمله ، استعدادى به جهت مقاومت حرارت بيت ثالث به هم رساند . انتهى به اين دستور العمل مىنمايد كسى كه خونش صاف باشد . و اگر خونش صاف نباشد و محتاج نباشد به فصد ، يعنى كدورت آن به مرتبهاى نباشد كه ترقيق آن به فصد ، لازم باشد ؛ پس مناسب اين است كه آب نيم گرم بر بدن بريزد و بدنش را با پارچهاى بمالد .
و اگر محتاج به فصد باشد ، بيرون نمايد فضول را به عرق و فصد و روغن ماليدن ، اگر تب نداشته باشد . و اگر ماندگى زيادى از سوارى داشته باشد روغن گل بر بدن بمالد . چه
هامش
( 1 ) . محمد ابراهيم خان كرمانى پزشك و دانشمند ( 1224 - 1272 ه . ق ) دوران پادشاهى قاجاريان است كه در سدهء سيزدهم هجرى در كرمان مىزيسته است و رسالات و كتابهاى پرشمارى در علوم گوناگون و به ويژه پيرامون علوم اسلامى نگاشته است . او در پزشكى و بهداشت نيز چند اثر از خود به جاى گذاشته كه يكى از آنها نيز رسالهاى است كه پيرامون بهداشت گرمابه است . مختصرا يادآور مىشود كه او پيرامون تاريخچهء گرمابه و فلسفهء ساخت گرمابه به چهارخانه را به تفصيل ياد كرده است .