و تعالى بر او « 1 » واجب ساخته از نماز و وضو و مسواك به بهترين چوبها كه سنّت سنّيهء پيغمبر است - صلّى اللّه عليه و آله - و سنونات « 2 » نافعه به جميع امراض
[ 8 b ]
دندان و دهن و لثه كه مناسب آن مرض و فصل باشد و ما ذكر آنها خواهيم نمود وقتى كه برسيم به موضعش . و بعد از نماز و تسبيح و اوراد و شكر آنچه اللّه تعالى ، انعام فرموده تأمّل نمايد در آنچه ظاهر مىشود در دهن او كه اوّل اشياست بر آنچه در معدهء او هست از زيادتى و كمى اخلاط :
پس اگر خوشبو و خوشمزه باشد ؛ دلالت مىكند بر صحّت بدن ، و غايت اعتدال . و اگر مزهء دهن ، مايل به تلخى باشد ؛ دلالت مىكند بر زيادتى صفراء . پس مناسب و سزاوار اين است كه گلقندى كه با قند ساخته شده باشد ميل نمايد . و بعد از آن قليلى آب گرم ميل نمايند تا سبب انحدار مادّهء صفراء به اسفل معده شود .
و اگر بيابد خشكى در دهن ، يا بخار سوخته ؛ دلالت مىكند بر زيادتى حرارت در معده . پس صواب اين است كه سكنجبين سادهء « 3 » سرد شده با يخ يا مثل آن ميل نمايد .
و اگر
[ 9 a ]
بيابد با آنچه مذكور شد ، از خشكى خشونتى در حلق و سينه ، پس مىبايد كه بياشامد نبات گلاب يا شربت بنفشه . « 4 » و اگر آب دهن خود را زياده بيند ؛ قدرى
هامش
( 1 ) . م : بروو .
( 2 ) . سنونات : دندان شويهها . ردهاى از داروهاى تركيبى پزشكى كهن كه مىتوان كمابيش آن را با خمير دندانهاى امروزى مترادف دانست .
( 3 ) . سكنجبين يا سكنگبين ، گروهى از تركيبات پزشكى كهن بوده كه تركيبى از عسل يا شكر با سركه بوده است و تنها براى يادآورى ساخت سكنگبين ساده از ذخيرهء سيد اسماعيل جرجانى نقل مىشود : شكر سپيد يك من در پاتيلهاى سنگين - از جنس سنگ - كنند و روى شكر در پاتيله به دست هموار كنند و خلّ الخمر درافكنند چندانكه چشمهاى شكر لختى گشاده باشد شكر پوشيده شود . و بر آتش نرم نهند تا شكر بگدازد و لختى كفك بردارند به پشت طاس يا به پشت مغرفه ، پس هفت اوقيه - حدود دويست و سى و پنج گرم - گلاب برافكنند و اندكى بجوشانند و باقى كفك بردارند و از آتش فروگيرند . اگر خواهند كه ترشى سخت ظاهر نباشد سركه كمتر كنند ( درسنامهء دانشجويان پزشكى كهن ، ص 72 ) .
( 4 ) . در پزشكى كهن گونههاى متعددى از شراب بنفشه براى بيمارىها كاربرد داشته است . اين آشاميدنى از پركاربردترينها بوده است . براى آگاهى خوانندگان يادآور مىشود كه شربت بنفشه بيشتر براى تسكين دردهاى سينه و گلو به كار مىرفته است . يك گونه از ساخت آن كه نرمكنندهء سينه و پايين كشندهء اخلاط از -