فصل پنجم « 1 » : در تدبير استفراغ و احتباس
بدان كه استفراغ و احتباس انواع بود مثل فصد و حجامت و حمام و عرق و جماع و قى و اسهال و ادرار و رعاف و تحليلات خفيه . و چون در ايام و با تحريك مناسب نيست ، استفراغات مناسب نمىنمايد و ليكن جهت دفع امتلا ، كه مادّهء سرايت طاعون است و سبب حدوث امراض ، خصوصا وبايى ، ناچار بعضى استفراغات خوب است مثل فصد و حجامت در مردم معتاد به فصد و حجامت . چه فصد ، استفراغ كلى است كه جميع اخلاط به آن مستفرغ مىگردد و اگر كسى به فصد ، عادت نداشته باشد ، حجامت هر دو ساق مثل فصد است در فايده . و اگر كسى از فصد و حجامت هر دو ابا كند و طبعش مايل هيچيك نباشد ، خواب و چيزى كم خوردن بدل فصد اوست . زيرا كه روزه داشتن و خواب كردن بر خلاى معده ، موجب تحليل مواد است .
رباعى در تدبير استفراغ به فصد
رگ مىزن اگر وقت وبايى باشد * مى نوش كه اين غذا دوايى باشد
گر رگ نتوان زدن ، حجامت مىكن * بر ساق ، كه اين تو را رهايى باشد
و بعد از فصد و حجامت ، تليين طبيعت بايد كرد ، بلكه اسهال به بعضى ادويهء مسهلهء صفرا ، آلوى سياه « 2 » و زردآلو « 3 » و عناب و سپستان و انجير و مويز و گل و بنفشه ، و با اين ادويه ، سناء مكى اضافه كند يا شير خشت و ترنجبين و تمر هندى اضافه كنند نفع او بيشتر باشد . و اين ادويه اگر بخيسانند يا بجوشانند ، جايز است . و شراب گل مكرّر ، مسهلى خوب است در ايّام و با . و صبر و مرّ و زعفران كه بو على گفته اسهال را نيز دارد به واسطهء صبر . و راوند نيز مسهلى خوب است و مناسب ايام وباست .
و پيغمبر - صلّى اللّه عليه و سلّم - فرموده كه اگر مرگ را دوا بودى ، البته آن دوا سناء
هامش
( 1 ) . س : ششم .
( 2 ) . س : لوى سياه .
( 3 ) . س : زردآلو .