فصل چهارم : در تدبير حركت و سكون نفسانى در ايّام و با
و امّا تدبير حركت نفسانى كه موجب تقويت قوّت شود مثل فرح غير مفرط خوب است و بدن را به واسطهء تقويت ، به صحت نگاه دارد . و امّا حركتى كه مضعف قوّت باشد مثل همّ و غمّ و خجل جايز نيست . و همچنين حركتى نفسانى كه موجب حركت مواد بود مثل غضب خوب نيست ، زيرا كه معفّن اخلاط است . و همچنين حركت نفسانى مثل خوف ، نيك نيست ، زيرا كه مضعف قوّت است . و ترس خصوصا ترس سرايت طاعون مذموم است و دفع اين خوف به مفرّحى و مشجّعى مثل شراب تواند بود . و اشتغال به حكايات و احاديث مفرّحهء مطربه . و از اين جهت سماع ساز و انواع آن مثل عود و چنگ خوب است .
رباعى در تدبير حركات نفسانى
در لهو و لعب كوش و به اصلاح هوا * مى را به طرب نوش تو در وقت و با
زان رو كه غمت زبون كند ، چون بينى * ياران تو مطعون و تو مشرف به بلا
و چون حركت ضرورى است جهت تنفس ، در هر نفس ، تدبير حركت و سكون را مقدم داشتهاند بر تدبير خواب و بيدارى .
بدان كه چون خواب مثل سكون بود در احكام ، و بيدارى مثل حركت ، پس معلوم شد كه افراط خواب چون مرطب است ، مناسب نيست و بيدارى چون مجفّ بود و سبب حركت اخلاط نيست ، مناسب بود . پس بيدارى در ايام و با بهتر باشد از خواب . و خواب روز ضرر دارد ، خواه در ايام و با باشد يا نه . زيرا كه خواب روز ، دماغ را گران مىكند و طعم دهان بد سازد و رنگ رو متغير و زبون سازد . و وقت خواب بعد از انحدار طعام بود از معده . و كمخوابى و كمخوارى در ايام و با انسب بود .
رباعى
در وقت و با نيك به بيدارى كوش * چون مست مكن خواب و به هشيارى كوش
بيدار كند يارى ياران همدم * گر بيدارى تو نيز در يارى كوش