متعفن شده و سبب وباى عام گشته و از اثر آن عفونت و ضرر وباى آن ايّام ، مردم كه بعد از و با ماندهاند ، نام خود را و نام پدران خود را نيز فراموش كردهاند « 1 » .
و گمان بنده اين است كه وباى عامى كه امسال در طرف انادولى « 2 » واقع شد ، به واسطهء عفونتى بود كه در رودس « 3 » از كثرت جيفهها و فضلات پيدا شده بود و باد آنها را در شهرهايى كه نزديك رودس بود ، متفرق ساخت و در آن شهرها و با پيدا شد و از آن شهرها به همهء شهرهاى ديگر مثل كوتاهيه « 4 » و بورسه « 5 » و غيره رسيد .
و همچنين از اسباب عفونت هوا آن است كه بخارى بسيار از زمين بيرون آيد و چون به هواى محيط مخلوط گردد ، سبب عفونت هواى محيط شود و موجب امراض وبايى گردد .
هامش
( 1 ) . ابو بكر ربيع بن احمد الاخوينى البخارى در هداية المتعلّمين فى الطّب ، حكايت ياد شده را به نقل از بقراط ، دقيقتر توصيف كرده : « و بقراط به كتاب فصول علّت وباى شهر انينيا از گنده گشتن هواى حبشه آورده است .
گفت به حبشه جنگ افتاد . و بسيار مردم كشته گشت ، آن كشتگان گنده گشتند ، آن گند ايشان ، هواى حبشه را گنده كرد . و شهر انينيا برابر حبشه است ، آن هوا به شهر انينيا افتاد و مردم انينيا را موتان افتاد » ( ص 702 ) .
و على بن سهل ربن الطبرى در فردوس الحكمة ( ص 330 ) به حكايتى از دوران بقراط ياد مىكند : « و اما الطواعين فتكون من فساد يعرض فى الهواء و لذلك يعم أهل بلدة كما يعم الوباء ، و بلغنا انه عرض بأرض سودان موتان و وباء فى زمن ابقراط الحكيم و انه لم يزل الوباء يدب فى الهواء و ينتقل فساده من كورة إلى كورة حتّى إذا قرب من بلاد ابقراط امر اهل البلاد فجمعوا الأشجار الطيبة الريح و الأدهان و غيرها حول مدنهم و فراهم و دخنها بها فاعتدل فساد الهواء بتلك الدخن و سلموا من الوباء بأذن اللّه و كان ذلك مما أظهر حكمة ابقراط و فضيلته » .
( 2 ) . آنادولى : واژهاى همانند آناتولى و شايد ، همو باشد ، ولى اصل نسخه چنين است .
( 3 ) . رودس : جزيرهاى است مقابل اسكندريه و اول بلاد فرنگ است . . . جزيرهاى است در بحر الروم و در جنوب غربى آسياى صغير واقع است . . . از شهرهاى قديم عالم است و يكى از هفت چيز عجيب عالم ، مجسمهء عظيمالجثهء آپولون بود كه از برنج ساخته و در مدخل خليج رودس آن را نصب كرده بودند . و به سال 929 ه . ق . سليمان خان قانونى آن را فتح كرد و به ممالك عثمانى منضم ساخت ( لغتنامهء دهخدا ، ج 21 ، ص 120 ) .
( 4 ) . كوتاهيه : شهرى است در ولايت خداوندگار تركيه و در دامنهء كوه پورسق در 120 كيلومترى بورسه واقع است ( همان ، ج 33 ، ص 299 ) .
( 5 ) . بورسه : نام باستانى آن پروساست ، پايتخت كهن عثمانى و از مشهورترين شهرهاى آناطولى است و احتمالا در سدهء دوم پيش از ميلاد بنا شده است . بورسه از جمله شهرهايى بود كه سليمان شاه اول ( م 479 ه . ق ) مؤسّس سلسلهء سلاجقه آن را فتح كرد ( برگرفته از دانشنامهء جهان اسلام ، ج 4 ، ص 514 ) .