است در شوهر كه بايد عاقل باشد يا تابع باشد اعقل از خودش را تا اينكه او را امر و نهى نمايد و مرد اطاعت او كند تا نزاع بين زن و شوهر واقع نشود . و همچنين بايد بدخلق نباشد و عقل معاش داشته باشد از اسراف و تبذير احتراز جويد تا خرج زايد از دخل نگردد . و بايد بخيل نباشد به حيث كه بر اهل و اولاد خود تنگ بگيرد . و همچنين سزاوار است زن كه مقيّد به جوان بودن شوهر نباشد ، براى اينكه انسان هرچه سنش زيادتر عقلش زيادتر است ( تا به
أَرْذَلِ الْعُمُرِ
نرسيده . « 1 » )
پس از موجبات نزاع تا ممكن است احتراز مىجويد و تفهيم و تفهّم مطالب به سهولت برايش ممكن است ؛ و تحقيقا به تجربه رسيده است . و به همين جهت است كه با مشايخ و كهول مشورت مىكنند . بالجمله لابدّ است از ملاحظهء راحتى زن و حفظ حدودش و خصوصيات راجع است به نظر ولىّ ؛ و در صورت احتياج بايد مشاوره با غيرش بشود . به راستى اولاد ، امانات خداى تعالى هستند و لازم است بر ولىّ از ملاحظهء مصالح راجعه به فرزند ، نه راجعه به خودش ؛ و الّا در امانت خيانت كرده و ظلم در حق صبيّهاش نموده و بر ظلم مكافات دنيا و آخرت مترتّب است نزد تمام فرق حتى بتپرستان و طبيعيين .
ديگر اينكه لابدّ است اجتناب بدهد او را از امور :
1 ) تعليم زبان خارجه مثل انگليسى و فرانسه و نحو اينها براى دخول در ادارهء خارجه .
پس اگر كامل كند ، باز مضايقه نيست ، ليكن محتاج است به قرائت اين زبان و علوم خارجه كاملا و آن احتياج دارد به مدّت مديده ؛ ليكن بدون اين ، بر فهم و عقل انسان چيزى زياد نمىكند ، مگر جهالت و تكبّر ؛ پس زن خودش را بزرگ مىشمارد و از اطاعت زوج خارج مىشود .
2 ) استغناى مالى ؛ پس واجب است اجتناب دادن زن از كسب و تجارت كه مكفى براى مخارجش باشد براى استغناى زوجه از زوج كه موجب خروج زوجه است از اطاعت زوج ؛ و باكى نيست به كسب غيرمكفى در خانه با حجاب .
3 ) سيم منع آنها از كسانى كه اطمينان به آنان ندارند از رجال و نساء ؛ براى اينكه زود گول مىخورند . پس جرىّ مىشوند با شوهر و واقع مىشود آنچه بايد بشود .
امر دويم : از اهمّ چيزى كه واجب است در علم سياست ، اين است كه انسان هرگاه بخواهد كارى بكند لابدّ است برايش كه تأمّل كند در عواقب آن امر تا ممكن است ، و فهم و عقلش به آن مىرسد ؛ پس اگر مفسدهاى در آن نديد و آن منافى با طبعش نبود و قطع به آن نمود ؛ پس بجا بياورد و اگر شك در آن دارد ، با غيرش مشاوره نمايد تا امر برايش واضح
هامش
( 1 ) . اشارهء به آيهء 70 سورهء نحل :وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً.