زيرا كه همان مفسدهاى كه در نظر كردن بر بدن زنان و موىشان هست ، در نگريستن به روىشان هم هست ؛ و مراد از استثناء در آيه ، حال نماز و حال احرام است على الاصحّ ؛ چنانچه از تذكرهء علامهء حلى و غير او منقول است ؛ و اخبار بسيار از ائمه اطهار عليهم السلام در منع از نظر ، وارد است . و در كافى از حضرت صادق و حضرت كاظم عليهما السلام به دو طريق نقل است كه مىفرمايند : احدى يافت نمىشود ، كه اصابه نكند از زنا به چيزى ؛ پس زناى چشم نگريستن است ، و زناى دهن بوسه كردن است ، و زناى دستها ماليدن بر بدن اوست . « 1 » و در مكاتبهء صفار ، روايت است كه زن را معصوم در حال اداى شهادت امر كرده كه روى خود را نقاب بكشد ؛ و در خبر ديگر وارد است كه نظر كردن ، تيرى است از تيرهاى شيطان ؛ « 2 » و در خبر ديگر است كه حضرت فاطمه عليها السلام به رسول خدا ( ص ) عرض كرد كه ، بهترين زنان ، عبارت است از زنى كه مردان را نبيند و مردان او را نبينند . « 3 » و چون عمّا قريب برخى از اخبار راجعه به اين مقام را نقل خواهيم كرد ، در اينجا بسط نمىدهيم .
و بعضى اخبار كه متضمّن اطلاق تجويز عدم ستر روى و كفين است ، به شرط عدم ريبه ، علماى ما آنها را به محامل ديگر حمل فرموده و اغلب اصحاب از عمل كردن بر آنها اعراض فرمودهاند ؛ و چون بديهى است كه قديما و حديثا همواره عمل شيعه ، بر احتجاب و تستر بوده ، پس مقتضاى قاعدهاى كه از امامان ما رسيده ، آن است كه اخبار نادره را در جاى خود گذارده ، بر اخبار مشهوره عمل كنيم .
و اينكه مستفاد از ظاهر آيه ، واجب نبودن ستر زينت ظاهره است با عدم ريبه ، منافى نيست با آنكه نظر كردن ديگرى بر آن حرام باشد . پس ادلّهء مانعه از نظر كردن ، در حال خود باقى مىمانند و نظر بر زينت ظاهره هم ممنوع باشد ، مگر همين مقدار كه در اوّل نظر غفلتى اتفاق افتد كه اگر با ريبه و عمد نباشد ، عيب ندارد . و از رسول خدا صلى الله عليه و آله مأثور است كه به حضرت امير عليه السلام فرمود : كه اوّل نگريستن براى تو است و دومين ، بر زيان تو است . و هم وارد است كه اوّل نظر براى تو است و دومين بر زيان تو است و سومين اندر اوست هلاكت . « 4 »
و اكثر علماى ما بر اين است كه زنان را هم نظر كردن بر مردان حرام است ؛ اگرچه با
هامش
( 1 ) . وسائل الشيعة ، ج 20 ، ص 191 ، 326
( 2 ) . كافى ، ج 5 ، ص 559
( 3 ) . بنگريد : مناقب ابن شهرآشوب ، 3 ، ص 341 ؛ دعائم الاسلام ، ج 2 ، ص 215 ؛ بحار الانوار ، ج 43 ، ص 84 ؛ مستدرك الوسائل ، ج 14 ، ص 182 ، 289
( 4 ) . من لا يحضره الفقيه ، ج 3 ، ص 474 ؛ در سنن ابى داود ( 1 / 496 ) اين روايت به اين مضمون آمده است : يا علىّ لا تتّبع النّظرة ، بالنّظرة ، فإنّ لك الاولى و ليست لك الاخرة .