خود را از رقيّت شيطان آزاد كند ، با علم و عمل ، و چون : « المؤمن مرآت المؤمن » « 1 » ، آزادى رقبهء مؤمنه ، اشارت به آزادى خود نيز دارد ، و گذشت كه : نفس شريفه آن است كه صاحب حكمت و حريّت باشد .
سرّ در عدد ستّين ، در هر دو موضع كه صوم شهرين متتابعين و اطعام شصت مسكين باشد ، آن است كه چون بعد از ورود نقص ، بايد به كمال برسد ، در « استكمال » ، عدد كاملى بايد ، و « ستّين » از اعداد كامله است كه اكثر كشور تسعه را داراست . و ديگر ، ترفّع « ستّه » است كه عدد « ستّه » ايّام خلقت آسمان و زمين است و عدد مراتب ستّ است كه حضرات خمس مذكور سابقا باشد ، با مرتبهء كون جامع انسان كامل .
و اطعام شصت مسكين ، و صوم شصت يوم ، اشارت به خود نيز دارد كه انسان بالفعل حقيقى ، به وجهى شصت مىشود . چه ، شش لطيفه دارد ، چه هفتمين - كه لطيفهء اخفويّه باشد - مقام فناى اوست كه در آن مرتبه « محو » و « طمس » و « محق » است ، انسانى نمىماند و در هر يك از لطايف ششگانه ، مدارك دهگانه هست ، يا گوئيم : قبضات عشر در هر يك مخمر است - كما مرّ - يك قبضه از عناصر و نه قبضه از فلك . پس ، اطعام بايد كرد ، اينها را ، با جوعى كه « طعام اللّه » است فى الارض ، و با « توبه » و « انابه » و « ابتهال » و « استكانه » ، پس يكى شصت است ، شصت يكى است ، و اين خصال ثلاثه متطابقاند و آزادى يكى از رقيّت ، آزادى شصت وجوه است ، در باطن .
مسألة : صوم واجب ، شش قسم است :
صوم « رمضان » ، و صوم « كفّارات » ، و صوم « بدل هدى » - در حجّ تمتع - قال تعالى :
« ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ »
« 2 » ، و صوم « نذر » و شبه آن ، و صوم « اعتكاف واجب » ، و صوم « قضا » .
سرّ : صوم واجب هم ، چون نمازهاى واجب ، شش باشد و كامليّت عدد شش را ، شنيدى و بايد كه استكمالات تكليفيّه ، بر وفق استكمالات تكوينيّه باشد ، اعنى :
هامش
( 1 ) - « بحار الانوار » ج 74 / 268 و 270 .
( 2 ) - بقره / 192 .