و اگر به حرام افطار كند ، مثل تناول مال غير ، بدون اذن او ، يا به « زنا » ، يا امثال آن ، كفّارهء جمع لازم است .
ذكر آيات : « حبط و تكفير » منصوص است در قرآن مجيد ، كما قال تعالى ، فى سورة محمّد صلّى اللّه عليه و آله :
« وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بالَهُمْ ،
وَ الَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ ، ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ ،
ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ وَ كَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ ،
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى ، لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَ سَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ »
« 1 » ، الى غير ذلك من الآيات .
اشكال : به تحقيق پيوسته است كه حسن و قبح افعال ، عقلى است و شرع مطهّر ، كاشف عقل است . پس ، عمل صالح چگونه حبط مىشود عقلا ؟ و چه سان باطل صرف مىشود ، با آنكه جهت محسّنه داشت ؟ و حيثيّت وجود ، چگونه نفى محض مىشود ، و حال آنكه وجود حقيقى ، كاشف از وجوب است ، چنان كه در ابواب سابقه دانستى ؟
و چيزى كه در [ يك ] مرتبه از نفس الامر واقع شد ، از مطلق نفس الامر ارتفاع ندارد كه ارتفاع طبيعت ، به ارتفاع جميع افراد آن است و تحقّقش به تحقّق فردى ، و عمل سيّئى ، چگونه حسن مىشود ، و حال آنكه جهت مقبحه دارد ؟ و « شرّ » چه سان « خير » و « ظلمت » ، نور و چه سان مكفّر مىشود ؟
[ اشكال ] ديگر آنكه : علم اللّه تعالى ، تغيّر نپذيرد ، و گذشت كه : وجودات ، باعيانها علوم حقّاند ، پس « حبط و تكفير » چگونه باشد ؟
سرّ و انحلال : حلّ اشكال به آن است كه هر موجود ممكن ، در هر سلسله [ اى ] ، چه « طوليّه » و چه « عرضيّه » ، و طوليّه ، چه نزوليّه و چه صعوديّه ، و عرضيّه ، چه مجرّدات عرضيّه و چه مادّيات عرضيه ، وجودى دارد و ماهيّتى و آن وجود ، اضافه به ماهيّت خود دارد ، و اضافه به حق دارد ، و آن ، جهت ظلمانيّه و « وجه النّفس » آن است ، و اين جهت نورانيّه و « وجه اللّه » است كه :
« فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ » .
« 2 »
هامش
( 1 ) - محمّد / 2 ، 9 ، 10 ، 30 و 34 .
( 2 ) - بقره / 109 .