و نيز عوالم متطابق ، و رقايق با حقايق متوافق است و « ابد » با « ازل » انباز و « انجام » عين « آغاز » است . پس ، جميع سياسات حسنه ، مقتنص از سياست او و جميع آداب سنيه مقتبس از شريعت او و همهء اولياى امّت مشرف به تشريف وراثت او ، اين ست كه فقها ، مظهر « نبوّت » و اولياء ، مظهر « ولايت مطلقهء » اويند « 1 » ، بلكه عابرين ، با غابرين در اين مرحله يكساناند :
- اگر ابراهيم عليه السّلام است شعلهء ملكوتى از نور وجود با اتّساع او كه :
« إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ »
. « 2 »
- و اگر موسى عليه السّلام است كمر بسته در مقام اتّباع او كه : - « لو كان موسى حيا ما وسعه الّا اتّباعى » . « 3 »
- و اگر عيسى عليه السّلام [ است ] مبشّر او ، و كريمه :
« وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ »
« 4 » ناطق به اينهاست .
و بالجمله ، چشم همه انبياء - عليهم السّلام - مترصّد و منتظر او ، و اين مقام و الا ، مخصوص حضرت مصطفى است كه هر يك از انبياء - عليهم السّلام - را پايه ، و از ملك حسن و بها سرمايه است ، چنان كه مقرّر است كه : هر يك از پيغمبران اولو العزم در آسمانى است ، و چنان كه هر يك از آسمانها را رتبتى است ، هر يك از سماوات علا را - كه عقولاند - مرتبتى است كه از حدّ خود ، نتوانند ذرّه [ اى ] مقدّم و سر موئى مؤخّر باشند كه « تقدّم » و « تأخر » ذاتى عقول سلسلهء طوليّه است و در تبدّل ، لزوم انقلاب است .
و هر نبى عليه السّلام را اتّصال به عقلى است كه :
« تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ »
« 5 » پس ، مرتبهء « كل » را نتوان به « جزء » دادن و در اسم مناقشه كردن كه اهل معنى را سخن در معنى است كه « صورت » فانى است و در عقول ، اصل محفوظ را از عقول ،
هامش
( 1 ) - از اينجا معلوم مىشود فيلسوف بزرگ سبزوارى مرحوم نيز مثل اين كمترين ، قائل به « ولايت مطلقه عارف » است ، نه غير آن .
( 2 ) - صافات / 81 .
( 3 ) - اين عبارت ، به احتمال زياد حديث نيست .
( 4 ) - آل عمران / 75 .
( 5 ) - بقره / 245 .