و جمع همه « جمع الجمع » است و اين [ امرى ] روحانى است . و امّا حساب صورى حقّ است ، ولى محشورين دو صنفاند ؛ صنفى حساب صورى ندارند ، و اينها سه قسماند :
بعضى « مقرّبين » باشند كه در غايت تجرّد و تنزّه و معرفت عيانيّه بودهاند و :
« موتوا قبل ان تموتوا » « 1 » را مصداق بودهاند ، و از فزع و صعق « نفخهء صور » ، مستثنى بودند - كما مرّ -
« يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ »
. « 2 » نظير آنان كه در حق ايشان نازل شد كريمه :
« وَ لا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ »
« 3 » - الآية -
قسم دوّم ، كسانى هستند از « اصحاب يمين » كه از بسيارى تقوا و پاكدامنى ، آلوده نشدهاند اصلا به معصيت ، و موفّق بودهاند ، از براى اصلاح « عقل عملى » و اينها نيز :
« يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ »
« 4 » .
و قسم سيّم ، كسانىاند كه نفوس ساده داشتهاند و صحايف اعمال آنها ، از حسنات و سيئات - جميعا - خالى است ، چون « مستضعفين » . پس ، جانب رحمت ارجح است كه : « سبقت رحمته غضبه » ، و درياى جودش بىكران است و ساحت كرمش بىپايان : « فينالهم اللّه برحمته و فضل لم يمسسهم سوء العذاب » . « 5 »
و امّا صنف دويم كه « اهل الحساب » اند ، آن كساناند كه :
« خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً »
. « 6 » پس ، مستوفيان ديوان قضا و قدر ، به اذن خالق البشر ، حساب آنان را استيفا كنند ، از بعضى به مسامحه بگذرد ، و از بعضى به مناقشه : « كما تدين تدان » ، پس فريقى به جنّت مأمور شوند ، و فريقى به عسير .
ايقاظ : هر كه خواهد از « محاسبه » يا « سوء الحساب » نجات يابد ، به مضمون فقرهء حديث شريف : « حاسبوا انفسكم قبل أن تحاسبوا » « 7 » ، حال - همچون سلّاك - به مقام « محاسبه » و « مراقبه » درآيد ، چه يوم القيامة روزى است كه مراتب اربع دهر و
هامش
( 1 ) - « بحار الانوار » ، ج 69 / 317 و ج 72 / 59 .
( 2 ) - نساء / 124 ، بدون كلمهء « به غير حساب » .
( 3 ) - انعام / 52 .
( 4 ) -. . . يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ، غافر / 40 .
( 5 ) - آل عمران / 174 . در آيه دخل و تصرّف شده است .
( 6 ) - توبه / 102 .
( 7 ) - « بحار الانوار » ، ج 70 / 73 و ج 71 / 265 .