نقد و ختم : اينكه گفتيم ، تفاوت سيرها در « سرعت » و « بطؤء » ، به تفاوت انوار ايمان و ايقان است ، بدان كه : تفاوت انوار ، به تفاوت نيّات است كه : « انّما الاعمال بالنيات » « 1 » و تفاوت نيّات به « معارف » است كه نيّت قربت محضه ، بسته است به « معرفت » تامّه ، و بلندى مرتبهء علم ، به حسب بلندى نيّت است .
پس ، صائمى روزه مىدارد از جهت امتثال امر اللّه ، و صائمى از جهت تحصيل صفاى قلب كه : « الجوع سحاب يمطر الحكمة » « 2 » ، و صائمى ، از جهت تخلّق [ به اخلاق ] روحانيّين ، و صائمى از جهت تخلق به خلق : « صمد لا يطعم » . « 3 » و منفقى ، انفاق مىكند ، از جهت امتثال و منفقى از جهت اجر اخروى و عوض دائم ، و منفقى از جهت تحصيل صفت حميدهء جود و تبعيد رذيله « بخل » و اصلاح نفس ، و منفقى از جهت تخلّق به خلق كريم قاضى الحاجات - به قدر الطّاعة و تأييد العناية - و قس عليه .
پس ، علمها ، همه به هم مىمانند ، مثل عاملين ، به حسب « صورت » ، ولى به حسب « معنى » تفاوت از زمين تا آسمان است و همه ، مقبول حضرت كريم است ، تا انزل مراتب كه بعضى شبيهى در مىآورند ، مانند اطفال كه شبيه نسك ابرار و اطوار اخيار را ابراز كنند .
فصل در حساب است :
حساب ، جمع اعداد و مقاديرى است متفرّقه ، و تعيين حاصل و مبلغ و ملّكفين ، و در آخرت ، مبلغ متفرّقات حسنات و سيئات خود را و فذلكهء حساب آنها را مشاهده خواهند كرد ، و حقّ محيط ، دفعة واحدة دهريّة - بل سرمديّة - حساب جميع را مىرسد كه : « اسرع الحاسبين » است .
و تفصيل و جمع همهء اعمال و خواطر ، محاط اوست و حواصلى كه ملكاتشان و مرتّب بر آنها را « يوم بارزون » « 4 » به دستشان مىدهد ، و جمع همه را زده و مىزند
هامش
( 1 ) - « بحار الانوار » ، ج 70 / 210 و 211 و 212 و 249 ، و ج 84 / 371 .
( 2 ) - در « بحار الانوار » و « وسائل الشيعه » يافت نشد .
( 3 ) - « بحار الانوار » ، ج 97 / 246 و ج 91 / 174 .
( 4 ) - مؤمن / 16 .