بزرگداشت جايگاه معرفتى قصيده ، مقام خالق آن را تا به حدّى بس و الا و و الا پاس مىدارد :
و شيخ رئيس را - كه مروّج حكمت مشّائيه است - قصيدهء عينيّه است ، در اين باب ، چون لفظا و معنا تماميّتى دارد ، مانند خودش كه در ميانهء مشّائين اسلام تماميّتى دارد و به همهء فنون حكمت آراسته است ، چنان كه از مادّه تاريخش نيز مفهوم مىشود :
حجة الحق ابو على سينا * در « شجع » آمد از عدم بوجود
در « شصا » كسب كرد كل علوم * در « تكز » كرد اين جهان بدرود
لهذا آن را نقل كنيم و مجملا شرح دهيم . . « 1 »
در عين حال ، اين تجليلها ، هرچند هم كه زياد ، مكرّر و دامنهدار باشند ، هرگز به آن درجه از قوّت و قدرت نمىرسند كه مدار حاكميّت « اسرار الحكم » را به نفع كسى چپ و راست كنند . در اين ميان ، تنها فيلسوفى كه با انديشههاى راسخ خود ، بر مدينهء اسرار حاكميت قطعى ، قاهرانه و بدون ريب و شبهه دارد ، ملا صدراى شيرازى است ، زبده فيلسوفى كه براى سبزوارى ، نماد « عقلانيّت استوار اسلامى » و در يك كلام ، يك « سكّهء كامل عيار » است :
در بيان قول محقّق صدر المتألهين صاحب « اسفار » « 2 » است كه مرضىّ راقم نيز ، همان است .
هزار نقد به بازار كاينات آرند * يكى ، به سكّهء كامل عيار ما نرسد
اين موضوع كه حاكميّت نهائى در « اسرار الحكم » ، با افكار بزرگ و اساسى صدراست ، ادّعائى معلّل و مدلّل است كه از تعداد ذكر و نحوهء يادكردهاى مربوط به ملاصدرا و نقلهايى كه از اقوال او نموده و بيش از همه ، از ترجيحاتى كه آشكارا در خصوص آراء ، اقوال و ديدگاههاى وى در قبال گفتارهاى ديگران ، اعمال كرده است ، امرى است تا حدّ بداهت روشن :
- قول صدر المتألهين - قدّس سرّه - است . . . ، و حق ، همين است و محذوراتى كه در
هامش
( 1 ) - « اسرار الحكم » / 290
( 2 ) - ن . ك به : « دايرة المعارف بزرگ اسلامى » ، ج 8 / 312 - 314 .