در اين بخش : « در هر باب از ابواب عبادات » ، به « رئوس مسائل فقهيّه نيز » اشارت رفته است ، « تا وضيع و شريف ، همه بهرمند گردند و سعادتى ببرند » « 1 » ، با اين تصريح كه : « بالجمله ، با احكام كار نداريم » . « 2 »
سبزوارى به مناسبتى گفته است : « خلاف اجماع ، بر هيچ مجتهد جايز نيست ، و تشريع بر همه حرام است ، و دين ، سمحهء سهله آسان » . « 3 »
اين ديدگاه ، با اعتقادى مطابق است كه تمام فقهاى سنّتى ، بر طبق آن مشى مىكنند ، حال آنكه در همين سيستم ، برهانهايى محكم و متقن بر عدم انعقاد كلّى ماهيّت « اجماع » اقامه شده كه مقام اجماع را در ميان « ادلّهء اربعه » به پايينترين سطح ممكن مىكشد . به طور كلّى ، سخن مدّعيان اجماع ، قائم به دليل قانع كنندهاى نيست . اگر سبزوارى معتقد به اجماع است ، از اين روست كه آن را به « سهله » و « سمحه » ارتباط مىدهد . امّا سؤال مهم اين است كه اگر « اجماع » بر خلاف « سهله و سمحه » بود ، چاره چه خواهد بود ؟ « 4 »
سبزوارى ، با تحرير بخش دوّم اين كتاب ، و اختصاص داد آن به موشكافى در اسرار درونى و بيرونى عبادات ، و بيان دريافتهاى معنوى با لسان عرفان ، پيشگام واديى محسوب مىشود كه كمتر فيلسوفى در آن گام نهاده است . او بعضى اوقات ، در اين بحثهاى خود ، برداشتهاى جالبى را مطرح مىنمايد كه نمونهاى از آن را
هامش
الاسما » - شرح دعاى جوشن كبير / 29 . ( نجفقلى حبيبى در تقسيمبندى آثار سبزوارى ، اسرار الحكم را از آثار تصنيفى مستقل وى به شمار مىآورد ) . « اسرار الحكم به فارسى كه آن را به خواهش ناصر الدين شاه قاجار نوشته است . . . بسيارى از مطالب اسرار الحكم ، برگرفته از كتب ديگر فلاسفه و متكلّمين سابق است و از اين رو . . . » ، « ديوان اسرار » / 131 و نيز « دايرة المعارف تشيع » ، ج 9 / 74 .
( 1 ) - « اسرار الحكم » - نسخهء مستوفى - / 459 .
( 2 ) - همان / 482 .
( 3 ) - همان / 482 .
( 4 ) - بىجهت نيست كه در دورانهاى اخير ، حملات بنيان كنى بر عليه اجماع صورت گرفته كه رهبرى آن را فقيهى تهرانىّ الاصل و نسبتا روشنفكر بر عهده گرفته و اساسا « سنّت » را در برابر « قرآن » ، قابل طرح نمىداند و با اين حساب ، معلوم است كه چه تعامل خرد كنندهاى با اجماع برقرار كند .