تحقيق را ، و حال ، كتابش حاضر نيست ، و تو اگر مباحث نبوّت و امامت اين كتاب « اسرار الحكم » را به تحقيق رسيدى ، عارف به حقّ نبىّ و امام شده ، و تصديق به اين و امثال اين را دارى ، به احسن وجه . « 1 »
روايتى از حكمت عملى
بخش اول « اسرار الحكم » ، به حكمت نظرى و بخش دوّم آن ، به حكمت عملى و عمدتا « دين پژوهى » و غور و تأمّل در « اسرار عبادات » اختصاص يافته است :
چون فارغ شديم از تحرير شطرى از « حكمت نظريّه » ، شروع مىكنيم در تقرير برخى از حكمت عمليّه ، و چون بانى اين بنيان شامخ محكم ، و آمر به اين تبيان راسخ ، حكم حضرت ظل اللّه - الا عزّ الا جلّ الاكرم - شهنشاه جم جماه معدلت دستگاه - خلّد الله دولته و أبّد الله شوكته - را در مطاوى فرمايش ، اصرارى بود بر نگارش بعضى از مسائل در عبادات ، با اسرارى از آنها ، پس ذكر مىكنيم در اين اوراق ، به اذن فيّاض وجود . .
خدا مصدر و اولياء ، مشتقّاند * شهان مظهر لطف و قهر حقاند
چو خواهد حق ، افشاء اسرار را * كند مظهرش ، شاه قاجار را
هويدا شود عدل و آيين حق * ز سيماى شه ، ناصر دين حق
چو بر خلق عالم بيايد عتاب * به چنگيز ، فصّادى آيد خطاب
« 2 »
هامش
( 1 ) - همين كتاب ، آخر باب نبوّت . بد نيست اشاره كنيم ، سبزوارى در چندين جاى « اسرار الحكم » به كتابهاى قبلى خود رفرنس داده است ، از جمله به منظومه . در جايى مىخوانيم : در « منظومهء حكمت » گفتيم :
الفيض منه دائم متّصل / والمستفيض آثر و زائل ، نسخهء مستوفى / 135 .
( 2 ) - « اسرار الحكم » / 457 و 458 - نسخهء مستوفى - اين نكته كه سبزوارى ، اين كتاب را بنا به دستور ناصر الدين شاه نگاشته ، امرى است مورد اتّفاق كه علاوه بر كلام خودش ، در نوشتههاى ديگران نيز مورد تأكيد و تصريح قرار گرفته است : « اسرار الحكم در دو جزء ، امّا در يك مجلّد مكرّر چاپ شده است و حكيم آن را به خواهش ناصر الدين شاه قاجار تصنيف فرمود . . . امين / 307 : . . . « اسرار الحكم فى المفتتح و المختتم ، بالفارسية الّفها بالتماس من ناصر الدين شاه القاجارى ، حين زاره الحكيم فى بينه بسبزوار . فرغ من تأليفه فى 1286 » ، « شرح