فلسفى مشرب بود . او از لحاظ فلسفى ، از ميراث داران نظام فلسفى صدرائى بود « 1 » ، و تمام تلاش خود را ، صرف بررسى و تحقيق در خصوص مكتب عقلى فيلسوف شيراز نمود و هم از اين روست كه يكى از « حكماى اربعهء » بعد از صدرا شناخته شده است . « 2 » ما در اين زمينه ، در اين مقدّمه ، بيش از اين سخن خواهيم گفت .
امّا كتاب او « غرر الفوائد » يكى از متون اصلى فلسفى ، در سه قرن اخير به شمار مىرود كه بزرگانى از فلاسفهء بعد از سبزوارى ، بر آن تعليقه و شرح زدهاند كه در ميان آنها ، نام كسانى چون : هبة الدين شهرستانى ، شيخ محمد حسين اصفهانى كمپانى ، شيخ محمد تقى آملى و ميرزا مهدى آشتيانى « 3 » درخشندگى خاصىّ دارد . امّا آخرين اثر معتبر سبزوارى « اسرار الحكم » است كه آن را دو سال پيش از ارتحال ، به پايان رسانده است .
همچنان كه اشاره شد ، او بزرگترين و معتبرترين فيلسوف شيعى مذهب و ايرانى تبار ، در سيصد سال اخير - بعد از ملا صدرا تا امروز - به شمار مىرود . تأليفات حكيمانهء او ، و افكار و آراء نظرى و فكرى عرفانى و متألّهانهء وى ، در آثار و نوشتههاى بسيارى از استادان ايرانى و خارجى شرق و غرب ، محلّ نقد و بحث واقع شده و مورد توجّه مىباشد . « 4 » به نوشته برخى از مطّلعين :
هامش
( 1 ) - « سنت عقلانى اسلامى در ايران » / 444 .
( 2 ) - با ظهور آخوند نورى و تدابير حكيمانه او در طول قريب به هفتاد سال تدريس ، حكمت متعاليه ، به ذروهء هويدائى رسيد و از طريق آن بزرگوار ، مستقيما به حاج ملا هادى سبزوارى متوفاى 1289 و به يك واسطه به آقا محمد رضا قمشهاى متوفاى 1306 و آقا على مدرّس ، متوفاى 1307 و آقا ميرزا ابو الحسن جلوه متوفّاى 1314 منتقل گشت كه اين چهار بزرگوار را حكماء اربعه مىنامند . « اساس التوحيد ، در قاعدهء الواحد و وحدت وجود » ، ميرزا مهدى آشتيانى ، با مقدّمهء منوچهر صدوقى سها ، بى چا ، 1360 ، انتشارات مولى / 2 .
( 3 ) - ميرزا مهدى آشتيانى ، مدرّس در مدرسهء عالى سپهسالار و استاد دانشكدهء معقول و منقول بود كه در سال 1307 قمرى زاده شد و در سال 1332 شمسى به جهان ديگر شتافت . با مرگ وى ، فلسفهء قديم در ايران پايان گرفت . جانشينى قابل و لايق به هيچ وجه براى وى ديده نمىشود . « اساس التّوحيد » از آثار اوست كه در سال گذشته ، جزء انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رسيد . « نادره كاران ، سوكنامه ناموران فرهنگى و ادبى » ، ايرج افشار ، چاپ اول 1383 ، نشر قطره . / 90 .
( 4 ) - ر . ك به : « ديوان اسرار » ، چاپ اول 1380 ، انتشارات بعثت .