وجودات عينيّه بر مدلولات الهيّه [ نيز ] ذاتى است و در مدلولات الهيّه ، دالّ و مدلول يكى است و مدلولات ، حروف وجوديّه و كلمات تكوينيّه صفات و اسماء الهيّه است كه امّهات آنها ، اگر [ چه ] متناهى است ، ولى خصوصيات آنها غير متناهى است - كما مرّ - چنان كه از شمول « اراده » و عموم « قدرت » و احاطهء « علم حضورى » از به جزئيات و كليات و « سمع » و « بصر » و « عشق سارى » و غير اينها دانسته شد . و كلمات ، غير متناهى است و به مقتضاى : « لا تكرار فى التّجلى » « 1 » و مظهريّت هر وجود اسم :
« لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ »
« 2 » را ، دو صورت مثل هم و دو صورت مانند يكديگر نيابى و همچنين در بواقى :
« قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي ، لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً »
. « 3 »
پس ، وجود همهء عالم « كلام » است و از صقع واجب ، « اعراب » و « خطاب » به ماهيّات و اعلام به موادّ ، و از طرف ممكنات « ذكر » و « تسبيح » و « تمجيد » . و اينكه نگذارد كه اذعان كنند به تكلّم وجودى و كلمهء تكوينى ، تقليد عرف و عادت است و قصر كلام كردن در موضوعات و مواضعات . و دفع وهم كرديم ، متأسّى به قرآن شو كه :
« بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ »
. « 4 »
قال على عليه السّلام : « أنا كلام اللّه النّاطق » « 5 » و ارشاد مىكند تو را به سوى اينكه :
« صوت » ، شرط كلام نيست ، [ بلكه ] ناطقيّت نفس ناطقه [ است ] كه نطق حقيقى و كلام قلبى دارد كه معقولاتند و وجوداتى هستند « بسيطه » و « محيطه » و « ثابته » ، و به وجهى خطابات حقاند به او ، و نيز صور مرتسمه در ذات حق كه علوم حقاند در نزد مشّائين ، كلمات حقّاند و اوامر او به وجود آنها در ما لا يزال ، در موارد آنها و در دهر ايمن اعلى در ماهيّات مجرّدات . و آن صور ، فوق معقولات عقولاند ، چه جاى نفوس ؟
هامش
( 1 ) - بنگريد به « نهاية الحكمة » . در قاعدهاى فلسفى آمده است : « كلّ نوع يتكرّر فهو اعتبارى » .
( 2 ) - شورى / 11 .
( 3 ) - كهف / 109 .
( 4 ) - آل عمران / 40 .
( 5 ) - خطبة البيان .