و [ اين كلام ، ] بىتأمّل باطل است كه : پس ، آسمان و زمين چيستند ؟ بنى آدم و ديو و دد كيستند ؟ بلى ، مجاز در نزد اهل الحقيقه است ، ولى مطلق اسناد هست ، فافهم و اغتنم . پس ، در هر مرتبه كه اينها « وجود » دارند ، « ايجاد » دارند ، و اگر « وجود » ، مضاف به اينهاست ، « ايجاد » هم ، مضاف به اينهاست ، و اگر « وجود » در همه ، مضاف به حق است ، « ايجاد » نيز در همهء مراتب ، مضاف به حق است و :
« هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ »
. « 1 »
پس ، وحدت حق ، وحدت حقّهء حقيقيّه است ، نه وحدت عدديّه . و او را با هر شأنى ، شأنى است ، كما قيل : « الحمد للّه الذى برهانه ان ليس شأن ليس فيه شأنه » . پس ، در عين اينكه اين وجود خاص ، محدود از عبد است [ چرا كه ] : « العبد و ما فى يده كان لمولاه » « 2 » ، يعنى : وجودش ، و توابع وجودش ، از « علم » - به مقتضاى [ آيهء ] :
« وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ »
« 3 » - و « اراده » و « مشيّت » اش - به موجب [ آيهء ] :
« وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ »
« 4 » - و « حول » و « قوّت » ش - به حسب كلمهء عليّه : « لا حول و لا قوّة الّا باللّه العلىّ العظيم » « 5 » - كه از شرع مطهّر رسيده - همه از مولاى حقيقى است كه : « العبد لا يملك شيئا » . « 6 »
در حقيقت ، اين وجود از « واجب الوجود » است . چه ، [ يك ] مرتبه از « وجود منبسط » است كه « وجه » حق و « ظهور » حق و « ظلّ » ممدود حق و « حق » مخلوق به است به لسان عرفاء كه ماخذ اين اصطلاح ، قول حقّ است كه :
« وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ »
. « 7 » پس ، همچنين ، تاثير اين « وجود » در عين اينكه تاثير اين است ، تاثير آن هست . بيت
هامش
( 1 ) - حديد / 3 .
( 2 ) - قاعدهاى است فقهى .
( 3 ) - بقره / 255 .
( 4 ) - دهر / 30 .
( 5 ) - « بحار الانوار » ج 4 / 210 ، و ج 9 / 335 ، و ج 10 / 103 ، و ج 32 / 400 .
( 6 ) - العبد لا يملك نفسه و لا له مال : « بحار الانوار » ج 6 / 101 و ج 103 / 385 .
( 7 ) - حجر / 85 و نيز دخان / 38 . بايد توجه داشت كه ايه در هر دو مورد بعد از « الارض » داراى عبارت « و ما بينهما » مىباشد .