و علم و قدرت و حكمت او .
و محتمل است كه اشاره باشد به آنچه حق تعالى فرموده است
« فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها »
« 1 » و مفسران گفتهاند : يعنى حق تعالى همه كس را چنان خلق كرده است كه قابل آن هستند كه ايمان بياورند ، و حق تعالى را به قدرى كه مناط تكليف است بشناسند . و در احاديث دو معنى وارد شده است :
اول : آن كه حق تعالى همه كس را بر اسلام كرده است ، كه چون به حد تكليف برسند و خود را مخلى بالطبع گردانند اذعان به خالق خود مىنمايند .
دوم : آن كه حق تعالى در روز أ لست شهادت وحدانيت خود را از خلق گرفت ، و خود را به خلق شناسانيد ، و اگر آن نمىبود هيچ كس خدا را نمىشناخت ، و همهء اين معانى خصوصا معنى اخير در اين فقره مناسب است .
خلقة اللّه الخلق حجاب بينه و بينهم :
آفريدن خدا خلق را حجاب گرديده است ميان او و ميان ايشان ، يعنى چون خدا خالق ممكنات است ، و خالق مىبايد در ذات و صفت مباين مخلوق باشد ، اين سبب شده كه به حواس و عقول ايشان بدر نمىآيد ، و به كنه مقدس او نمىتوانند رسيد ، و حاصل آن است كه حجاب ميان خدا و ممكنات به غير كمال او و نقص ايشان نيست .
و مباينته اياهم مفارقته أينيتهم .
و مباينت او ايشان را مفارقت او است مكان داشتن ايشان را ، اين فقره دو احتمال دارد
اول : آن كه مراد آن باشد كه مباينت حق تعالى از خلق نه مثل
هامش
( 1 ) سورهء روم : 30 .