است به رحمتهاى عام نسبت به جميع خلق ، و رحيم است به رحمتهاى خاص نسبت به مؤمنان در دنيا و آخرت .
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
، جميع ستايشها مخصوص خداوندى است كه آفريننده و تربيتكننده جميع عالميان است .
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
، تأكيد بسمله است ، يا آن كه در آنجا مراد رحمانيت و رحيميت دنيا است ، و در اينجا رحمانيت و رحيميت آخرت است ، كه بار ديگر ايشان را حيات مىبخشد ، و مؤمنان را مىآمرزد و داخل بهشت مىگرداند .
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
، يعنى جزا دهندهء روز جزا ، يا متصرف در امور در روز جزا . و جمعى از قراء ملك خواندهاند بدون ألف و فتح ميم و كسر لام ، يعنى پادشاه روز جزا است ، و هر دو جايز است ، و چون اكثر روايات دلالت بر مالك مىكند شايد اختيار آن اولى باشد .
و چون به سبب استعاذهء از شيطان رجيم و استعانت از خداوند رحيم ، و تذكر صفات كماليه رب العالمين ، و اقرار به يوم دين ، او را بعد از غايت بعد في الجمله قربى ، و بعد از نهايت هجرات اندك و صلى به هم رسيد ، از مقام غيبت گويا به مجلس انس و حضور رسيده به عنوان مخاطبه سخن مىگويد :
إِيَّاكَ نَعْبُدُ
، يعنى عبادت مىكنم تو را و بس ، و در اين مقام ديگران را نيز ضم كرد كه شايد به بركت آنها عبادت او نيز مقبول گردد .
و چون اين كلام موهم اين بود كه او مفاخره به عبادت خود مىكند و خود را مستقل در آن مىداند بعد از آن فرمود :
وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
يعنى از تو استعانت مىجويم و بس نه غير تو در همهء امور خصوصا در عبادت .