13 اجتماع حق و باطل !
دكتر سروش : « هرمعرفتى مجموعهاى است تكاملپذير از آراء حق و باطل » :
كيست كه ميان تفاسير « الميزان » طباطبايى و « پرتوى از قرآن » طالقانى و « مفاتيح الغيب » فخر رازى و . . . فرقى نبيند و نگذارد ؟ كيست كه آراى كلامى و فقهى و اصولى و اخلاقى كسانى چون شيخ طوسى و سيد مرتضى و محقق حلّى و . . . را با هم قياس كند و ناهماهنگى عظيم آنها را درنيابد ؟ . نگوييد امروز بطلان پارهيى از آرا و فتاواى پيشينيان را آشكار كردهاند . ، سخن اين است كه همين آراى برافتاده و اعتقادات منسوخه ، پارههايى از معرفت دينىاند و مراحلى از نمو و بلوغ فهم شريعتاند . [ قبض و بسط / ص 118 ]
آيةاللَّه صادقى : تكامل اقوال در تضادّ و تناقض اصولًا تكامل نيست ، بلكه همان اصطلاح فربهى اقوال براى اين مجموعهى متناقض و متضادّ ، برازندهتر است ؛ اما در فضاى تفسير قرآن با عوامل درونى ، بدون پيشفرضهاى برونى ، تنها تكامل كمّى و كيفى فهمها قابل بررسى است و هيچ گونه تضارب و تناقضى در آراء ، نظريات ، قواعد و اصول ، پيرامون احكام الهى نخواهد بود . همه براى يك هدف حقّ و در يك راه به سوى